![](https://elc.care/wp-content/uploads/2023/10/outline.png)
خدمات ما
مشاوره با متخخصین در زمینه های مختلف
![](https://elc.care/wp-content/uploads/2024/08/3-2.jpg)
لکان، عکاسی معاصر و تحول سوژهی مدرن
«آنچه بیش از هر چیز دیگر در حیطهی مرئی من را معین میکند، نگاه خیرهای است که از بیرون به من افکنده میشود. به واسطهی همین نگاه خیره است که وارد وادی نور میشوم و از همین نگاه خیره است که اثرات نور را دریافت میکنم. بنابراین، میتوان گفت که نگاه خیره وسیلهای است که از طریق آن نور به قالب جسم و بدن درمیآید و باز از طریق همین نگاه خیره است که من ــ اگر اصطلاح عجیبی را که مدام به صورت شقهشده به کار میبرم از من بپذیرید ــ نور ثبتشده[1] میشوم.»
ــ ژاک لکان، چهار، ۱۰۶
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_08_1896c94d-8668-4ca8-a368-335a75712576-main-master.webp)
در دنیای امروز که هر کس به نوبهی خود عکاس است و میتواند هزاران هزار عکس و تصویر تولید کند، اکنون که ساحت فرهنگی و رسانههای اجتماعی از انبوه تصاویر و عکسهای بینامونشان، چه در قالب تصاویر تبلیغاتی و چه در قالب تصاویری از خود تحت عنوان «سلفی»، یا تصاویری از زندگی روزمره پر و اشباع است، چه چیزی افراد را باز هم به عکس گرفتن ترغیب میکند؟ مگر نه آنکه این تصاویر تنها به منزلهی قطرهای خواهند بود که در اقیانوسی از میلیونها تصویر دیگر گم و ناپیدا خواهند شد؟
به عبارت دیگر، چه میل یا سائق یا فرایندی در دستگاه روان انسان وجود دارد که همچنان او را به تولید و مصرف بیرویهی تصاویر دعوت میکند؟ این آرزوی دیدن و دیده شدن چیست و از کجا میآید؟ اینکه بگوییم فراوانی و سهولت دسترسی به انواع و اقسام دوربینها یا سایر فناوریهای نورمحور[2] عامل اصلی ایجاد و تداوم چنین میلی است، چندان قانعکننده به نظر نمیرسد.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_08_b41f400d-d0b7-4aa9-b2a2-382d611dd501-main-master.webp)
سالیان سال (تا پیش از عصر اینترنت) تصویر محبوب و پذیرفتهشدهای که از عکاس ــ بیشتر از طریق ادبیات و سینما ــ ارائه میشد، تصویر مرد مزاحمی بود که بدون دعوت، گاه دزدکی و اغلب بهزور وارد قلمروی خصوصی افراد میشد و برای ارضای امیال برگرفته از عقدههای روانی خود، عقدههایی همچون اجبار به تکرار، روانکژی، وسواس و چشمچرانی، مانند حیوانات درنده در کمین مینشست تا در فرصت مناسب حمله کند و عملی برخلاف میل شکارش از او سر بزند. نمونهی بارز چنین تصویری از عکاس را میتوان در فیلم پنجرهی پشتی[3] هیچکاک مشاهده کرد. شخصیت اصلی فیلم یک عکاس خبری است که به علت آسیبی که به پایش وارد شده، خانهنشین شده است و بهناچار، امیال بصری جدامانده از ابژه و ارضانشدهی خود را به سمت دنیایی میگرداند که از پنجرهی آپارتمانش پیداست. او حین دید زدن از پشت این پنجره، شاهد قتلی خانگی میشود که در برابر لنز تلهفوتوی دوربینش چندین برابر بزرگتر جلوه میکند. فیلم با ظرافتی خاص از بیننده میخواهد که چنین پنجرهای را استعاره از انواع صحنههایی بداند که توجه عکاسی چشمچران را به خود جلب میکند، استعارهای که میتوان معادل امروزیاش را تصاویر یا صحنههایی دانست که بر صفحات نمایشگر رایانهها یا تلفنهای همراه جریان دارند و مانند آهنربا ما را به سوی خود میکشند.
اما آیا امروزه همچنان میتوان چنین تصویری از عکاس را پذیرفت؟ تصویر روانشناختی محبوب از عکاس امروزی چیست؟ آیا عجین شدن عکاسی با زندگی روزمرهی همگان و ورود عکاسی از حوزهای خاص به حوزهی عام سبب شده است که چنین تصویر آسیبشناسانهای دچار تغییر و تحولی عظیم یا ناچیز شود؟ شکی نیست که دیگر نمیتوان عکاس را از دستهی اقلیتی خاص و بیمارگون و مبتلا به اختلالات روانی و اجتماعی دانست، بلکه باید او را عضوی از اکثریتِ کاملاً بههنجار و اخلاقمدار جامعهی مدرن دانست.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/700xAUTO_processed_art_2023_12_9a0777e0-7ff7-433f-a6b1-29dfa1c8484c-main-master.webp)
در سال ۲۰۰۰ میلادی ژاک دریدا، فیلسوف فرانسوی، اعتراف کرده بود که دیگر نمیتوان مصنوعات فناورانه را در مقابل ادراک بشری قرار داد؛ عکاسی چنان در فعالیتها و تجارب روزمره تنیده شده است که تفکیک آن از نفس عمل ادراک امکانپذیر نخواهد بود. آیا این رأی دریدا به معنای آن است که عکاسی (و سینما) در ما درونی شده و به جزئی از ساختار ادراک بشری ــ حتی به رویاها ــ تبدیل شده است؟ آیا ادراک بشری کاملاً «عکاسیمحور» شده است؟
بیشک، پاسخ به همهی این پرسشها زمان و پژوهش بسیاری میطلبد. تا اینجا تنها میتوان بر لزوم بازاندیشی دربارهی کیستی عکاس امروزی و تصاویری که به وجود میآورد، تأکید کرد. نظریهی روانکاوی معاصر بهویژه نظریات ژاک لکان دربارهی «امر خیالی، نمادین و واقع»، «مرحلهی آینهای»، «نگاه خیره»، «نور» و «سوژه» در ارائهی مفاهیمی که در این راه به آنها نیازمندیم، مؤثر و کارا خواهد بود.
لکان هرگز مستقیم و بهصراحت دربارهی عکاسی صحبت نکرده است. با این حال، با توجه به قرابت و رابطهی تنگاتنگ بین عکاسی و مباحثی که مطرح کرده است، میتوان از عکاسی به مثابه پدر فناوریهای نورمحور، خوانشی لکانی ارائه کرد. چنین خوانشی میتواند قدمی ابتدایی و رو به جلو در جهت پاسخ به پرسشهای بالا و تلاشی برای بازتعریف رابطهی برهمکنشی سوژه (عکاس) با تصویر (عکس) به شمار آید.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_08_a48247cb-ec0b-493e-afe9-4a225a12d5e2-main-master.webp)
امر خیالی، امر نمادین و امر واقع در عکاسی
در روانکاوی لکانی، سوژه از سه امر خیالی، نمادین و واقع تشکیل میشود.
- امر خیالی، قلمروی پیشازبانی تصاویر، توهمات و همانندسازیهاست. عکاسی به قلمروی امر خیالی تعلق دارد زیرا تصاویری میآفریند که افراد با آن همانندسازی میکنند، آن را آرزو میکنند، یا دربارهی آن خیالپردازی میکنند. تصاویر میتوانند ادراک، امیال و آرزوها را شکل دهند و مرز میان واقعیت و خیال را کمرنگ کنند.
- امر نمادین همان قلمروی زبان، ساختارهای اجتماعی و هنجارهای فرهنگی است که به امر خیالی معنا و مفهوم میدهد. عکسها تنها تصویر نیستند، بلکه حاوی معانی نمادیناند و به کمک نشانههای فرهنگی تعبیر میشوند.
- امر واقع فراسوی هرگونه بازنمایی است؛ جنبهای از وجود که هرگز به طور کامل به زبان یا تصویر درنمیآید. در عکاسی، امر واقع را تنها هنگامی که اختلالی در کار به وجود آید میتوان درک کرد، مثلاً در مواقعی که تصویر از انتقال مؤثر حس و تجربه باز میماند یا چیزی عجیب و غریب و آزارنده، در درک بیننده از واقعیت شکاف ایجاد میکند.
عکاس بیشتر وقتها بین این سه وادی در رفتوآمد است و تصاویری میآفریند که بین آنچه دیده میشود (امر خیالی)، آنچه معنی میشود (امر نمادین) و آنچه هرگز به دست نمیآید (امر واقع) در نوسان است.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_08_34f94d77-814b-490b-a5cd-50d1862ca8ce-main-master.webp)
در نیمهی اول قرن بیستم شاهد انقلابی در ساختار فرهنگی و اجتماعی بودهایم. این تغییر ساختار[4] که با عنوان «تغییر ساختار عکاسی» از آن یاد شده است، موجب شد سیل عکسها و تصاویر از طریق رسانههای جمعی به درون جوامع مدرن و پستمدرن سرازیر شود و عکاسی که پیشتر در دست گروهی اندک و خاص بود، از حیطهی خصوصی به حیطهی عمومی وارد شد و در دسترس همگان قرار گرفت.
به نظر میرسد نظریات لکان دربارهی «تصویر» و «نگاه خیره»، از طرفی وامدار چنین عصری باشد و از طرف دیگر، سند و شاهد آن به شمار آید. عکاسی چنان با دیدن و نگاه کردن گره خورد که تغییر تصورات ریشهایِ رایج دربارهی تصویر و رابطهاش با «امر واقع» ناگزیر مینمود. حالا دیگر امر واقع، خودِ عکس بود و عکس حامل آن «واقعیت غیر قابل ردیابی» بود که رولان بارت دربارهی آن نوشت:
«هرگز نمیتوانم انکار کنم که اصل آن چیز آنجا بوده است… این امر مرجع[5] است که نظم بنیادین عکاسی را شکل میدهد.»
بیشک، این گفتهی بارت را دربارهی رابطهی عکس و امر واقع، بیش از هر جای دیگر، در جنبش سورئالیسم (که لکان نیز از اصحاب و همدلان آن بوده است) میتوان درک کرد. سورئالیستها به دنبال راههایی برای بازنمایی ناخودآگاه و رهایی از مفاهیم سنتی و جاافتاده بودند. برای مثال، در نقاشیهای سالوادور دالی، به تصویر درآمدن ناخودآگاه را میتوان حضور امر واقع لکانی به مثابه نوعی امر بیشواقع[7] و ضربهی نمود غافلگیرکنندهی امر غیرواقع دانست.
مَن رِی نیز برای ثبت نور و ایجاد تصاویری رویاگونه و غریب که درک بیننده را از واقعیت مخدوش میسازد، از شیوههای متفاوت عکاسی (دبل اکسپوژر، چاپ آلترناتیو، فوتومونتاژ و غیره) استفاده میکرد. این تصاویر انعکاسی از همان بعد غیرعقلانی و پارهپارههای رویا بودند که فروید به آنها اشاره کرده بود.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/700xAUTO_processed_art_2023_08_aedd3145-d712-481b-9b38-5ba3127066ce-main-master.webp)
مرحلهی آینهای، نگاه خیره و سوژهی لکانی
در دستگاه فکری لکانی، مرحلهی آینهای، مرحلهای از رشد نوزاد انسان (بین ۶ تا ۱۸ ماهگی) است که تصویر خود را در آینه تشخیص میدهد. این تصویر چیزی است که هم خودِ اوست و هم خودِ او نیست. لکان معتقد است که این درک و دریافت نوزاد از تصویرش در آینه، کلید تشکیل «خود[8]» و تمییز آن از «دیگری[9]» است. آینه واسطه یا وسیلهای است که نوزاد از طریق آن بین «خود» و «دیگری»، بین من و غیر از من، مرزی مشخص میکشد و این دوگانه را شکل میدهد. با این حال، چنین درکی در واقع نوعی سوءدرک است که به نوزاد کمک میکند شقههای متعدد، پراکنده و بیشکل وجودش را زیر چتر واحدی تحت عنوان «خود» گرد آورد. نگاه خیره (و مضطرب) تصویر درون آینه به نوزاد، او را به جمع کردن «خود» وا میدارد. بنابراین در مراحل ابتدایی رشد، سوژه به وسیلهی نگاه خیرهای که از آینه به نوزاد افکنده میشود، شکل میگیرد. حال به نقل قولی که در آغاز این مقاله آوردیم توجه کنید. لکان میگوید نگاه خیرهی بیرونی (تصویری در آینه، دیگری، زبان گفتاری و نوشتاری، تصویر، عکس، نقاشی و…) من (سوژه) را تعیین میکند. نگاه خیره به نورْ شکل، بعد و بدن میدهد و به این ترتیب، من را نقاشی و ثبت میکند. بنابراین سوژهی لکانی ابتدا از نگاه خیره برمیآید و در ادامه خود را تشکیل میدهد.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_12_0df5d587-bab6-4af6-938b-366bef13225c-main-master.webp)
نظریهی سوژهی لکانی، بین سوژهی دکارتی و ناخودآگاه فرویدی وساطت میکند: در یک طرف سوژهی دکارتی قرار دارد که سوژهای عقلانی است و استیلا و اقتدار دارد و از طریق تفکر و اندیشه ــ در ساحت کلمه و زبان گفتاری و نوشتاری، ساحت خودآگاه ــ خود و «خود» را کشف میکند. در طرف دیگر، سوژهی فرویدی قرار دارد که ناخودآگاهی بسیار دور از دسترس و غیر قابل شناخت دارد و سوژه را کاملاً تحت سیطرهی خود قرار میدهد؛ سوژهای منفک، عقلانی، کنترلگرا در یک طرف و سوژهای نهان، غیر عقلانی و تسلیم در طرفی دیگر. در این میان، پروژهی لکان این است که سوژهی عقلانی دکارت، «میاندیشم، پس هستم» را در بستر ناخودآگاه فرویدی قرار دهد. لکان میگوید اینکه من بتوانم مانند دکارت خودم را ببینم که به تماشای خود نشسته است، تنها در ساحت بیداری امکانپذیر است.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_08_5ab2c3f5-007f-4d8d-aa9f-61075443b37f-main-master.webp)
در این حالت من (مانند کودکی که خود را در آینه میبیند) بهاشتباه آنچه را میبینم، سوژه قلمداد میکنم و خود را فریب میدهم که تسلط و استیلا دارم. در مقابل در رویا هرگز اینگونه نمیبینم. به عقیدهی لکان، دیدن (و در پی آن، نگاه خیره) به هیچ وجه منحصر به قلمروی تفکر عقلانی و خودآگاه نیست، بلکه به قلمروی آرزو و ناخودآگاه نیز تعلق دارد. در رویا من موقعیت کسی را دارم که نمیبیند بلکه بر خود آشکار میشود و اتفاق میافتد. رویا آن نوع از دیدن را بر ما عرضه میکند که از جنس «آشکار شدن» یا «بر خود اتفاق افتادن» است.
بنابراین، قلمروی وسیع تصاویر و نگاه خیره، هم در بیداری و هم در رویا ما را در بر میگیرد. در بیداری موجوداتی هستیم که در صحنهی نمایش جهان، نگاهها بر ما افکنده میشود؛ اما در رویا موجوداتی هستیم که بر خود آشکار میشویم و صحنهی نمایش رویا، سخاوتمندانه خود را بر ما آشکار میسازد. ماهیت اصلی نگاه خیره نیز دیدن رویاگونه است: در رویا خواب میبینیم که پروانهای شدهایم، پروانهای هستیم، برخلاف بیداری که خود را به صورت پروانه مجسم یا بازنمایی میکنیم.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_08_4d1a4e15-d084-491b-b368-2394428cabfb-main-master.webp)
در رویا هیچگونه حد و مرز، قاب مشخص یا خط افقی وجود ندارد و همه چیز شناور، بیقطعیت و بیموقعیت است، در حالی که در بیداری با بازنمایی تصویری، خود را در موقعیت مشخصی از صحنهی نمایش قرار میدهیم و از آنجا که شکاف عمیقی بین «خود» و «دیگری» قائلیم، بهناچار در قطب استیلا و قدرت قرار میگیریم. اما توپولوژی لکانی این دوگانهی نگاه کردن و مورد نگاه قرار گرفتن را بر هم میزند، چرا که سوژه از طریق نگاه خیرهی بیرونی تشکیل میشود، نه از موقعیت مستولی و مقتدر نگاهکننده.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_08_97ecf682-d23c-4eac-bc05-b6a57dbeae36-main-master.webp)
همچنین سوژهی بینابینی لکان در امر نمادین ــ ساحت زبان، حروف و کلمات و نوشتار ــ گیر افتاده است، یعنی امر نمادین، او راتشکیل داده و از طریق دستور زبان، به انتخاب موقعیتی مشخص (قطعیت) در این میدان وا داشته است. با این حال، از آنجا که این سوژه به وسیلهی تصویر و نگاه خیره نیز شکل داده میشود، مدام در حال رفتوآمد، لغزیدن و فرار از جایگاه ویژهی مقتدرانهی خود است.
خصوصیت ویژهی انسان، تنها توانایی بازنمایی و خلق تصاویر نیست، چه بسا حیواناتی که از چنین تواناییای برخوردار باشند. آنچه انسان را متمایز میکند، توانایی جدا کردن این تصویر از بدن خود و اعطای استقلال کامل به آن است. اینجاست که موجود (انسانی) دو پاره میشود، میشکند و میان «خود» و تصویرش گیر میافتد. تصویر به امری واسطهای یا نوعی حجاب و نقاب تبدیل میشود که به دیگری داده و از او دریافت میشود و بهناچار، برای تمییز خود از دیگری، به انتخاب موقعیتی مقتدرانه نیاز دارد . به این ترتیب تصاویر و عکسها امتدادی ــ یا بهتر است بگوییم بدلی ــ از «خودِ» رویاگون، «خودِ» فرویدی ما هستند که در ساحت امر نمادین، لاجرم به «خودِ» بیدارگون، «خودِ» دکارتی، تغییر چهره میدهند.
نگاه خیرهی تصاویر و عکسها و حتی خود دوربین، همواره به ما یادآوری میکند مبادا مانند نوزاد، نگاه خیرهی تصویر آینهای را به نفع سرکوب و دور زدن آرزو و اضطراب نهان، «دیگری»ای منفک از خود بدانیم و خود را فریب دهیم که صحنهی نمایش جهان نیز چنین قطعیتی دارد و مای سوژه آن را در سلطه و کنترل خود داریم.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2023_08_ebb3e179-dfa9-480a-8544-05de74b99840-main-master.webp)
بدیهی است که در تشکیل سوژهی لکانی به وسیلهی نگاه خیرهی بیرونی، تصاویر، عکسها، نور، دوربین و حتی نفس عمل دیدن، در فرایندهای همانندسازی،[10] فرافکنی[11] و موقعیتیابی[12] نقش بهسزایی دارند: سوژهی لکانی این امکان را فراهم میآورد که بتوانیم از طریق ساختارهای روانیِ پسا، ساختارهای روانی پیشارا تصور کنیم و بدانیم که تنها ابزار ما برای انجام این کار، تفکر و اندیشهی بازنمایانهی محصور در دامنهی زبان است.
عکسها، همان امر غریبیاند که با نگاه خیرهشان پارهپارههایی از امر واقع را بر ما آشکار میکنند، در عین حال، عکسها و نوادگان آنها ــ تلویزیون، رایانه، صفحات نمایشگر هوشمند ــ در حکم آینههای عصر پساصنعتی هستند که در نگاه اول، توهم سوژهی مقتدر و دوگانهی «خود»/ «دیگری» را به ذهن متبادر میکنند.
![](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/1120xAUTO_processed_art_2024_07_a86875b7-7545-42d3-96e5-9696b474a815-main-master.webp)
از نظر لکان، نگاه خیره و تشکیل سوژهی لکانی، خاصیت نور است، چرا که نور بصری است. در مقابل، نقاشیهایی که در سنت غربی و بر اساس قوانین سفتوسخت پرسپکتیو کشیده شدهاند، چنین خاصیتی ندارند و ماهیتی فضایی ــ نه بصری ــ دارند. در این نقاشیها از بیننده خواسته میشود (او ملزم است) که از زاویهی دید نقاش به منظرهی نقاشی نگاه کند؛ چه بخواهد، چه نخواهد، پرسپکتیو نقاشی او را در موقعیتی مشخص قرار میدهد ــ تنها موقعیتی که از آن منظر، خطوط سر جایشان نشستهاند و کجومعوج به نظر نمیآیند.
لکان خط و نقاشی محصور در پرسپکتیو را دارای قطعیت، محدودیت و مستلزم موقعیتگزینی سوژه و توهم اقتدار او میداند. برعکس، نور ماهیتی آزاد و رها، آمورف (بیشکل)، سرگردان و بدون قطعیت دارد. نگاه خیرهی نقاشی سوژه را صلب و محدود میکند، در عوض، نگاه خیرهی نور سوژه را نقاشی میکند و در سرگردانی به حال خود میگذارد. در نقاشی سنتی سوژه ــ به سیاق سوژهی دکارتی ــ خود را بازنمایی میکند و تثبیت میشود، اما در عکاسی (ثبت نور، نقاشی با نور) سوژه بر خود آشکار میشود و برای خود اتفاق میافتد و همواره جایگاهی متزلزل دارد. لکان میگوید نقاشیِ آمورف (بیشکل) یا نور نقاشیشده به جای اینکه مانند پرسپکتیو تاجی بر سر سوژه بگذارد و او را بزرگ بدارد، او را نفی میکند.
![L'air du temps 2 by Marie-Hélène Carcanague](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/700xAUTO_processed_art_2023_08_eeb8c483-d90d-4761-ba81-f5f5f3d0a4ea-main-master.jpg)
سوژهی لکانی، سوژهای پسا دکارتی، سوژهی وادی ابهام و عدم قطعیت است که در فضای مبهم و بیشکل نور به سر میبرد. میتوان گفت که این سوژه همان سوژهی پردههای نوری سینما و تلویزیون و صفحات نمایشگر و تلفنهای هوشمند سلفیساز امروزی است که اگرچه در حکم سوژهای مسخشده در تصاویری که مانند آهنربا او را به سمت خود میکشند حل میشود، اما این تصاویر، صحنهی نمایشی رویاگونه را بر او آشکار میکنند که به واسطهی نگاه خیرهی بیرونی، خود را از نو تشکیل میدهد و بر خود آشکار میشود.
سخن پایانی
نظریات لکان برای تجزیه و تحلیل تاریخ هنر، فرهنگ بصری و چگونگی به وجود آمدن سوژههای انسانی در بستر زبان و فرهنگ، امکانات بسیاری فراهم میآورند. بهعلاوه، طرز شکلگیری سوژهی لکانی، تأثیر عمیق دستگاههای نمادینِ تصویرمحور و رخنهی آنها در بخشهایی از سوژهی انسانی را توجیه میکند، چرا که سوژهها تنها در دستگاه بستهی کلمات و دستور زبان شکل نمیگیرند، بلکه تعامل پیدرپی و مداوم آنها با تصاویر بصری نیز در تشکیلشان نقش بهسزایی دارد.
![Genre humain 1 by Marie-Hélène Carcanague](https://d1ee3oaj5b5ueh.cloudfront.net/thumbs/700xAUTO_processed_art_2023_08_2abd7753-cfbe-494e-9113-b58ef418c5c4-main-master.jpg)
سوژههای انسانی در جریان بازیای دوطرفه با فناوریها و رسانههای زمانهشان شکل میگیرند و متحول میشوند، چرا که ما در مقام گونهای زیستشناختی ــ فرهنگی، تنها ــ چنانکه فروید میپنداشت ــ سروران و فرمانروایانی نیستیم که با بهرهگیری از فناوریهای روز، قدرت سلطه و سیطرهی خود را بر طبیعت امتداد و گسترش دهیم، بلکه در تعامل دائمی با بستر فرهنگی خود شکل میگیریم و تغییر میکنیم. در نهایت، میتوان گفت که شاید سوژهی لکانی بتواند میل به تعامل مداوم با تصاویر (تکراری اجبارگونه و وسواسگونه در عکس گرفتن از خود و زندگی روزمرهی خود و دیگران) را در قالب میل یا نیاز به تغییر و بازسازی بخشهایی از سوژگی «خود» توضیح دهد.
پینوشت
تصویر کاور از یکی از نقاشی های دالی با عنوان Leda Atomica الهام گرفته شده که مانند خود دالی در هوا معلق است، شامل یک صندلی، سه پایه، یک قطره آب و سه گربه. پس از ۲۸ بار تلاش برای ثبت این لحظه، بالأخره موفق شدند.
تصاویر درون متن از هنرمند فرانسوی Marie-Hélène Carcanague است.
[1] I am photo-graphed.
[2] منظور مجموعهی فناوریهای تولید تصویر اعم از دوربین عکاسی، دوربین فیلمبرداری، صفحهی نمایشگر رایانه، تلویزیون و سینما است که همه به نوعی از تصویر ابتدایی در قالب عکس ثابت و به دنبال ابداع عکاسی به وجود آمدهاند.
[3] The Rear Window (1954)
[4] Paradigm Shift
[5] The Reference
[7] Hype-real
[8] Self
[9] The Other
[10] Identification
[11] Projection
[12] Positioning
![](https://elc.care/wp-content/uploads/2024/08/cover.jpg)
اثر دوران شیردهی بر نوزاد
اول بار که تلوتلوخوران قدمهای نوپایم را میآزمودم
سرخوش مثل جوجهای که تازه راز پرواز را دانسته
صورتم از لبخندی نو رنگ میگرفت
پشت سر تو را جستم
نیافتمت
کجا بودی مامان؟
بخشی از شعر کجا بودی مامان؟ ــ جاسمین لی کوری
وینیکات معتقد است:
«نوزاد انسان به جای غذای مناسب و سر وقت، کسی را میخواهد که به غذا دادنش عشق بورزد.»
اما این تغذیه و مراقبت آمیخته به عشق چطور و به دست چه کسی میتواند تأمین شود؟
نوزادی که سخت و محکم قنداقپیچ نشده باشد، حین مکیدن شیر در آغوش مادر فرصت پیدا میکند از روی هیجان با دستانی آزاد به سینهی مادر چنگ بزند تا خود و جهان پیرامونش را بشناسد، حتی وقتی سینه را پس میزند، سرزنش نمیشود و مادر به مسافر تازهوارد فرصت شناخت و آزمودن میدهد.
این مراقبت، از زاویهای دیگر، اهمیتِ در آغوش گرفتن نوزاد انسان را نشان میدهد، یعنی همان عشقی که روزی در رحم به او داده میشد. او نیاز دارد در آغوشی بغلتد، بازی کند، روی سینه قرار گیرد و آغوش را لمس کند تا بشناسد و بشناساند.
زندگی در آغاز به قدری برای انسان نو و تازه است که نوزاد بعد از هر دستاوردی چه خوشحال شود، چه درد بکشد و چه خشمگین یا اندوهگین شود، فقط گریه میکند. بنابراین تا وقتی کلمه و حرف زدنی در کار نیست، فهم اهمیت گریه کمک میکند تا هنگام بروز مشکل به شکلی اطمینانبخش کنار نوزاد حضور پیدا کنیم.
بدون عشق هم میشود به نوزاد غذا داد اما مراقبتِ بدون عشق و عاطفه به پرورش انسان خودمختار منجر نمیشود.
عمل شیردادن مفهومی روانکاوانه نیست اما مفهومسازی کودک از پستان مادر و واکنش نسبت به آن، در ماههای ابتدایی تولد و پس از دندان درآوردن و از شیر گرفتهشدن، بر روابط ابژهای کودک، نوع دلبستگی به مادر و برخی از صفات سادیستیک اثرگذار است.
در این مطلب از مجله تجربه زندگی، مفهوم شیر دادن و شیرخوارگی را از زوایای مختلف روانکاوانه بررسی میکنیم.
شیردهی و روانکاوی
ارتباط اولیهی کودک با مادر و چگونگی مراقبت از او، اساس و ریشهی شیوهی روابط سوژه در بزرگسالی و صفات شخصیتی بنیادین اوست.
الگوی بسیاری از نظریات روانکاوی، نظریهی مراحل رشد روانی ــ جنسی فروید بوده است. در خلال دو سال اول زندگی، دهان کودک مهمترین منبع کاهش تنش است. بر اساس نظریات روانشناسی ایگو، زمانی که مادر لذت دهانیِ کودک را با شیردادن فراهم میکند، کودک به او وابسته میشود و بر اساس کموکِیف شیردهی، سبک دلبستگی ایمن یا ناایمنی با مراقب خود خواهد داشت. از طرفی، افزایش فواصل بین شیردهی، شیردهیِ زمانبندیشده بدون توجه به گرسنگیِ نوزاد و در انتها، فرایند از شیرگرفتن، نوزاد را مضطرب میکند و باعث بروز خشم نسبت به مراقب و افزایش توانایی ایگو در بهکارگیری مکانیسمهای دفاعی میشود.
در نظریهی روابط ابژهای فرض بر این است که فرد با توجه به ابژههای مهم زندگی ساختارهای ارتباطی را تشکیل، نهادینه و الگوسازی میکند و در آینده بر اساس همین ساختارهای ارتباطیِ درونی با دنیای بیرون ارتباط برقرار میکند. در واقع الگوهای ارتباطی در ایگو نهادینه میشوند و پایهی روابط ابژهای را تشکیل میدهند. ملانی کلاین اولین ابژهای را که کودک با آن ارتباط برقرار میکند پستان مادر میداند که نشانی از جهان بیرون برای نوزاد است. کودک علاقه به پستان را درونی، و سپس آن را به دنیای بیرون فرافکنی میکند.
شیر مایعی است که با بافت نسبتاً سفت پستان در تضاد است. این همایندیِ دو ابژهی متضاد، لثهی بیدندان یا بادندانِ کودک را از دندانِ هر خونآشامی تیزتر میکند تا با گاز گرفتنِ سینه، به رابطهی سادومازوخیستیک بین خود و مادر ببالد.
به عبارت دیگر، وقتی دندانهای نوزاد شروع به رشد میکنند، اولین آجرهای سادیسم دهانی با گاز گرفتن پستان مادر بنا میشوند. به این معنا که اگر کودک عادت به گاز گرفتن سینهی مادر را درونیسازی کند، احتمالاً در آینده شخصیتی سادیستیک خواهد داشت. از طرفی دوگانگی خاصی میان پستان بهعنوان ابژهی تغذیهکننده و پستان بهعنوان ابژهی مرتبط با مسائل اروتیک وجود دارد.
همانطور که فروید در کتاب تعبیر رویا میگوید:
«در پستان زن دو مورد از نیازهای اولیهی انسان یعنی عشق و گرسنگی به هم میرسند. زیرا پستان هم انگیزههای جنسی و هم امیال مربوط به گرسنگی را برآورده میکند. در واقع گونهی برافروخته، لبخند به پهنای صورت و چشمان تنگِ کودک بعد از این که از پستان مادر جدا میشود، انعکاسی از ابراز رضایت جنسی است که در طول زندگی ادامه مییابد.»
ترومای از شیرگرفتن
از شیرگرفتن، فرایند قطع رابطهی شیر دادن بین پستان و دهان کودک است. اولین مورد از عقدههای خانوادگی یا عقدههای مرتبط با مراقبان، قبل از عقدهی ادیپ و عقدهی تعدی، عقدهی از شیر گرفتن است. لکان علاوه بر پذیرفتن ایدهی اولیهی رنه لافورگ با عنوان ترومای از شیر گرفتن، استدلال میکند بدون در نظر گرفتن این که عمل قطع پیوند کودک با پستان مادر چه وقت و چگونه اتفاق میافتد، کودک در هر شرایطی با یک سوگ روبهرو میشود که صد البته شدت و میزان آن بسته به عوامل مختلف میتواند تغییر کند.
از شیرگرفتن از نظر جسمی و رفتاری چه آسیبزا باشد و چه نباشد، از منظر آسیبشناسی بر روان کودک اثر قابل ملاحظهای میگذارد و کودک را دچار سوگ از دست دادن ابژهای دوستداشتنی میکند. از منظر روانکاوی احتمالاْ زیربنای اولیهی تحمل سوگ در همان زمان پایهگذاری میشود.
همچنین امکان دارد که ریشهی برخی اختلالات خوردن مثل پرخوری عصبی، بیاشتهایی عصبی، پیکا یا هرزخوارگی، اختلال نشخوار و… به ترومای از شیر گرفتن مرتبط باشد.
همچنین زیگموند فروید در سخنرانی های ابتدایی خود از شیر گرفتن را وضعیت روانی آسیبزا توصیف کرده است. ملانی کلاین و لکان نیز از رابطهی مستقیم بین از شیر گرفتن و علائم افسردگی موقت در کودک سخن گفتهاند.
واضح است که وقتی نوزاد از شیر گرفته میشود، تا شش ماه علاقهی کمی به تغذیه و خوردن نشان میدهد.
تغذیهی نوزاد به میل خودش یا اجبار
علاوه بر تروماتیک بودن از شیر گرفتن، نوزاد مسئلهی مهم دیگری هم دارد. والدین نمیدانند که نوزادشان باید چه مقدار و چند وقت یک بار غذا بخورد. بهترین پاسخ این سوال به طرز شگفتآوری ساده است: به طور کلی نوزادان باید هر وقت که گرسنه به نظر میرسند، تغذیه شوند.
برای پدران و مادران و همچنین محققان از دیرباز پاسخ این پرسش بسیار چالشبرانگیز بوده است؛ آیا باید طبق برنامه به نوزاد غذا داد؟
روانتحلیلگرانی مانند کلاین نسبت به رویکردهای رفتاری در مراقبت از نوزاد سخت انتقاد میکردند. با ترویج نظریههای کلاینی، شاهد اعتراضهایی علیه روشهای رفتاری و انضباطی در والدگری بودیم که بخشی از آن در مجلهی مخصوص والدین، The Nursery World ارائه شد.
البته فقط نظریهی رفتارگرایانه در شکلگیری شخصیت نیست که این ایده را تقویت میکند، بلکه مفهوم تغذیه بر اساس ساعت، فراتر از فقط یک نظریهی واحد است و ممکن است تحت تأثیر دیدگاهها و نظریات دیگر نیز قرار گیرد.
تأکید بر داشتن برنامهای دقیق و سختگیرانه برای تغذیهی نوزادان ارتباطی عمیق با باوری قدیمی دارد که میگوید این روال برای حفظ سلامتی نوزادان ضروری است. این تعامل روانتحلیلگران با تغذیهی نوزادان منجر به پاسخها و واکنشهای متفاوتی در دههی 1930 شد. روانتحلیلگران تلاش میکردند به جنبههای عاطفی و روانی تغذیهی نوزادان بپردازند و در این راستا رویکردهای سختگیرانه را نقد و بررسی کردهاند. همچنین پزشکان و متخصصان هم بهطور تدریجی متوجه شدند که ممکن است تنظیم ساعتهای تغذیهای همیشه بهترین گزینه نباشد.
ادوارد گلاور در سال 1941 بهشدت به نظریهای که پزشکان مطرح کرده بودند، انتقاد کرد. این نظریه میگفت نوزاد را نباید زمانی که گرسنه است تغذیه کرد مگر این که گرسنگی او در زمان مشخص و طبق برنامهای که بزرگترها تعیین کردهاند، رخ بدهد. گلاور معتقد بود که این نوع تغذیه باعث ایجاد مشکلات روانی بیشتر در نوزادان میشود.
به عبارت دیگر، گلاور بر این نکته تأکید میکرد که نیازهای طبیعی نوزادان باید در نظر گرفته شوند و رویکردهای سختگیرانه ممکن است بر سلامت روانی آنها تأثیر منفی بگذارد.
البته دونالد وینیکات به عنوان یک روانتحلیلگر، تغذیهی زمانبندیشده را بخشی مهم در ساختار زندگی نوزادان و عاملی مؤثر بر رشد روانیشان در نظر میگرفت. او معتقد بود که داشتن یک برنامهی منظم تغذیه میتواند به نوزادان کمک کند تا احساس امنیت و ثبات بیشتری داشته باشند. به عبارت دیگر، وینیکات باور داشت که نظم و ساختار در زندگی نوزادان میتواند به رشد عاطفی و روانی آنها کمک کند.
او معتقد بود که اگر یک روال تغذیهای باعث ایجاد ناامیدی و خشم در نوزاد شود، این احساسات بخشی از «مدیریت و تربیت عاشقانه نوزاد» هستند و در واقع به رشد عاطفی او کمک میکنند. او فکر میکرد که نوزادان میتوانند از تجربه کردن این احساسات یاد بگیرند و در نهایت به رشد عاطفی و تواناییهای اجتماعیشان کمک کند.
ملانی کلاین در سال 1936 استدلال کرد که در نظر گرفتن روال تغذیه برای نوزاد، فوایدی فیزیکی دارد که نباید نادیده گرفته شود. البته باید بین نیازهای جسمی و روحی تعادل برقرار شود. منظم بودن تغذیه برای سلامت جسمانی کودک ارزش زیادی دارد و بر رشد روانیاش اثر مضاعف میگذارد.
همچنین کلاین شرح داد که بسیاری از کودکان در روزهای ابتدایی به هیچ وجه نمیتوانند وقفههای طولانی بین وعدههای غذایی را تحمل کنند. در این مواقع بهتر است قوانین سختگیرانه را رها کنید و هر سه ساعت یک بار یا حتی کمتر از آن به کودک شیر بدهید.
روانتحلیلگران اتفاق نظر داشتند که اگر شروع تغذیهی نوزاد را ساعتبندی کنیم، نوزاد متوجه میشود که چیزی خارج از خودش و نیازهایش وجود دارد. پس باید یک دورهی کوتاه اولیه را درنظر بگیریم که در آن مادر به خواستههای نوزاد توجه کند. بر این اساس، نوزاد میتواند به سازش با مادر را آغاز کند و تغذیهی منظم را بپذیرد. زیرا درک و توجه به نیازهای اولیهی نوزاد میتواند به ایجاد رابطهای سالم و متعادل بین مادر و نوزاد کمک کند.
البته باید توجه کرد که داشتن یک روال شیردهی در روزهای اولیه فقط برای برخی از مادران شیرده خوب عمل میکند، اما برای همه اینطور نیست. این موضوع اهمیت متغیر بودن تجربهی شیردهی از فردی به فرد دیگر و نیاز به تنظیم روالهای متناسب با شرایط خاص هر مادر و نوزاد را نشان میدهد. مهم، مراقبت دقیق و همدلانه از نیازهای فردی نوزاد و مادر است که نهتنها فواصل تغذیه بلکه تمام جنبههای مدیریت شیردهی را در بر میگیرد و منجر به بهبود تجربهی شیردهی میشود.
در کل در ایجاد توازن بین رویکردهای علمی و نیازهای عاطفی در شیردهی چالشهای بسیاری وجود دارد که میتواند به بحثهای جالبی دربارهی اهمیت احساسات طرفین در روند شیردهی و پرورش کودک منجر شود. باید دید که آیا میتوان اصولی را بر اساس تکنیک تدوین کرد که «با الزامات شیردهی علمی همخوانی داشته باشد» اما احساسات مادران و نوزادان را بیشتر در نظر بگیرد.
شیردهی و اهمیت سلامت روان مادر
فرایند شیردهی فراتر از یک عمل سادهی تغذیهای است و بهنوعی تجربهی عاطفی و جسمانی پیچیده و عمیقی را میان مادر و نوزاد ایجاد میکند. تأثیر روانی و احساسی شیردهی بر رشد کودک و شکلگیری هویت او غیر قابل انکار است. این عمل پیچیده به نوعی نشاندهندهی پیوند عمیق میان مادر و فرزند است که میتواند ابعاد مختلفی از زندگی عاطفی و اجتماعی کودک را تحت تأثیر قرار دهد. شیردهی نهتنها یک عمل فیزیکی، بلکه تجربهای عمیق و نمادین است که تأثیرات طولانیمدتی بر رشد عاطفی و روانی کودک دارد.
ماری لانگر (۱۹۴۵) از دیدگاه کلاینی به تجربهی زنان در زمینهی شیردهی نگاه میکند و معتقد است که مشکلات روانشناختی شیردهی ناشی از نارضایتیهای دهانی خود زن است. او فکر میکند که این موقعیت متناقض نشاندهندهی تداوم احساسات و نارضایتیهای زن نسبت به نیازها و تجربیات گذشتهاش است.
لانگر احساس میکند که این موقعیت متناقض، نشاندهندهی تداوم نگرشهای تهاجمی کودکانهی زن شیرده نسبت به مادرش است. این نگرشها میتوانند باعث تخریب نقش مادرانه و مسئولانهی او در بزرگسالی شوند. به عبارت دیگر، احساسات و نگرشهای ناپایدار و تهاجمی زن نسبت به مادرش بر توانایی او در ایفای نقش مثبت مادرانه تأثیر میگذارد.
وینیکات دربارهی توسعهی عاطفی پایه (۱۹۴۵) به این نکته اشاره میکند که شیردهی میتواند دشوار باشد و از مادران میخواهد با توجه به این که از فرزندانشان بالغترند، صبور باشند و درک بیشتری نسبت به نوزادشان داشته باشند. به عبارت دیگر، بر اهمیت صبر و همدلی مادران در فرآیند شیردهی تأکید میکند زیرا به ایجاد رابطهای مثبت و سالم با نوزاد کمک میکند.
بحثهای ترز بنیدک (۱۹۵۹ تا ۱۹۷۰) دربارهی شیردهی به دیدگاهی وسیعتر اشاره میکند و در نظریهی او که میگوید شکلگیریِ شخصیت تا بعد از نوجوانی نیز ادامه مییابد، ادغام شده است. بندیک باور دارد که فرآیند شیردهی و تجربههای مرتبط با آن میتوانند بر توسعهی شخصیت افراد در مراحل مختلف زندگی تأثیر بگذارند. همچنین تأکید میکند که والد شدن و تجربهی مادری تنها به دوران کودکی محدود نمیشود و میتواند در شکلگیری شخصیت در مراحل بعدی زندگی نیز نقش داشته باشد. یعنی والدین شدن را یک مرحلهی مهم توسعهای برای هر دو جنس مردان و زنان در نظر میگیرد و نقش مادری را فعالیتی قدرتمند و مبتنی بر انگیزههای درونی توصیف میکند که از تجربهی طولانیمدت چرخهی پاسخ جنسی ناشی میشود. او معتقد است که مادری نهتنها یک وظیفه، بلکه تجربهای عمیق در زندگی فردی است که ریشه در تجربیات جنسی و عاطفی شخص دارد.
در نظریههای مراقبت از نوزاد بر تقویت پیوند مادر و کودک تأکید میشود تا به احساس امنیت و آرامش نوزاد منجر شود. به نظر میرسد این پیوند بهنوعی باعث وابستگی و عدم استقلال میشود، اما در واقع جنبههای مثبتی دارد و به رشد و توسعهی عاطفی نوزاد کمک میکند. رویکرد تحلیلی، این نوع مراقبتِ وابسته به مادر را ستایش میکند و آن را زمینهساز ظهور دلبستگی ایمن در نوزاد در سنین بزرگسالی میداند.
به نظر میرسد رابطهی کودک با مادر، از گذشتهی مادر با مادر خویش و الگوسازی او از نقش مادری تأثیر میپذیرد و کودک نیز این الگو را همراه خود به رابطهاش با دنیای بزرگسالی میبرد.
چیزی که در این میان اهمیت پیدا میکند، نگاه تحلیلی مادر به رابطهاش با مادر خویش است. در برخی موارد، کمک گرفتن از درمانهای تحلیلی به او کمک میکند تا با خشمی که از گذشته با خود به همراه دارد، آگاهانه برخورد کند و به ترمیم الگوی والدگری و رشد خود بپردازد و از ناخودآگاهش در رابطهی خود و فرزندش با آگاهی بیشتری بهره ببرد.
در برحی مواقع با برچسبزنی و گرایش به طرحوارهها و عناوینی مثل افسردگی زایمان و… ممکن است فرد از ریشهی مشکلات غافل شود و رابطهی مادر و فرزند وارد هزارتویی شود که این پیوند را سختتر کند زیرا رفتار ناخودآگاه را تنها در صورتی میتوان ترمیم کرد و از چرخهی تکراری آن بیرون آمد که به سطح آگاهی رسیده باشد.
شیر مادر یا شیر خشک؟
مسئلهی دیگری که برای بسیاری از مادران پیش میآید این است که آیا شیر دادن با وسیلهای غیر از پستان مادر از جمله شیشه شیر بر عواطف کودک تأثیرگذار است یا نه؟
ارتباط عاطفی و فیزیکی با نوزاد فراتر از فقط تغذیه است. این ارتباط شامل احساسات، عشق و پشتیبانی عاطفی میشود که نمیتوان با وسیله جایگزینش کرد. این نکته میتواند بر درک نوزاد از دنیای اطرافش و روابط آیندهاش با دیگران تأثیر عمیقی بگذارد.
تأثیرات ناخودآگاه مادرانه را نمیتوان نادیده گرفت اما کارشناسان بر اهمیت واقعیت جسمی تجربهی شیردهی تأکید میکنند. در این رابطهی بدن با بدن، تبادل نگاهها و تجربیات حسی برای برقراری ارتباط بسیار ضروریاند. این ارتباط عمیق نهتنها تغذیهی فیزیکی بلکه پیوند عاطفی و اجتماعی را نیز تقویت میکند. این تجربیات حسی میتوانند احساس امنیت و عشق را در نوزاد تقویت کنند و به او کمک کنند تا دنیای اطرافش را بهتر درک کند. همچنین به نظر میرسد این تجربیات حسی میتوانند تأثیرات بلندمدتی بر رشد عاطفی و اجتماعی نوزاد داشته باشند.
شیردهی وضعیتی است که به طور عمیق بدن و زندگی روانی مادر را درگیر میکند، به طوری که مادر تحت تأثیر تعارضات ناخودآگاه و همچنین خیالاتی قرار میگیرد که از برخورد با نوزادش بیدار میشوند. روانکاوی به اهمیت ارتباط عاطفی و روانی بین مادر و نوزاد اشاره میکند و نشاندهندهی تأثیرات عمیق این تجربه برای هر دو طرف است.
اختراع شیشه شیر در سال 1820 و پس از آن، معرفی فرآیند استریلسازی بین سالهای 1892 تا 1898، عمل شیردهی را به شکلی عمیق تغییر داده است. این تغییرات نشاندهندهی تأثیرات فرهنگی و تکنولوژیکی بر شیوههای تغذیهی نوزادان را نشان میدهند. اما آیا این تغییرات میتوانند بر روابط عاطفی میان مادر و نوزاد نیز تأثیر بگذارند؟
شیر مصنوعی نیاز به مراجعهی مستقیم را به یک زن دیگر در موقعیت پرستار شیرده از بین میبرد و بقای نوزاد دیگر به محصول بدن مادر وابسته نیست. این تغییر به معنای کاهش وابستگی به روابط عاطفی و اجتماعی میان مادران و نوزادان است و میتواند تأثیرات عمیقی بر تجربهی مادران و همچنین بر رشد نوزادان داشته باشد.
این تغییر نهتنها تغییری فیزیکی بلکه تغییری فرهنگی و روانی است. بسیاری از مادران ممکن است تحت تأثیر انتظارات اجتماعی و فرهنگی قرار بگیرند و همزمان انتخابهایشان از احساسات و تعارضات ناخودآگاهشان تأثیر بپذیرد. پیدا کردن تعادل بین این دو میتواند چالشبرانگیز باشد.
شاید ایجاد فضاهایی برای گفتوگو و تبادل نظر دربارهی تجربیات مادرانه و تأثیرات فرهنگی بتواند به درک بهتر این تعادل کمک کند.
در نهایت آنچه بر چگونگی عمل شیردهی اولویت دارد، تجربهای عاطفی و روانی است که در شیردهی بین مادر و نوزاد اتفاق میافتد.
نتیجهگیری
برای درک و فهم پروسهی شیردهی و چالشهای آن و حتی تحلیل روانکاوانهاش کافی است با یک زن دربارهی دوران شیردهیاش صحبت کنید تا به بحثی پرشور و پرجزئیات با تمام معانی ضمنی آن بپردازد.
تجربهی شیردهی برای بسیاری از زنان فراتر از یک عمل فیزیکی است و تجربهی عاطفی و روانی عمیقی است که شامل خاطرات، احساسات و نمادهای مختلف میشود که ابعاد مختلف مادری، مثل ارتباط عاطفی با فرزند و همچنین چالشها و لذتهای این دوران را به تصویر میکشد.
فرقی نمیکند چند سال از تجربهی واقعی شیردهی یک زن گذشته باشد؛ زنان به اشتراک گذاشتن پیروزیها و چالشهای خود در این زمینه را بسیار دوست دارند و مایلاند به مادران جدید، حتی اگر هیچ ارتباط دیگری با آنها نداشته باشند، مشاوره دهند. این نشاندهندهی عمق پیوندهای عاطفی و تجربیات مشترک میان زنان است که میتواند حس همبستگی و حمایت را در میان آنها ایجاد کند.
این نوع ارتباط میتواند به مادران جدید کمک کند تا احساس تنهایی نکنند و از تجربیات دیگران بهرهمند شوند. اما این تجربه هنوز در رویکرد تحلیلی بهخوبی جای خود را پیدا نکرده است.
در مجموع، شیردهی بخشی مهم از پروسهی ابتدایی فرآیند شکلگیری هویت و ارتباطات اولیه و تجربهی عاطفی و روانی نوزاد است که پرداختن به آن میتواند به روشن شدن بسیاری از چالشهای عاطفی و روانی او کمک کند.
درصورتی که تمایل به دریافت تراپی دارید، میتوانید همین حالا فرم درخواست تراپی را پر کنید.
پینوشت
تصاویر استفاده شده در این مقاله اثر جیل لاوتسکی (Jill Lavetsky) است.
منابع
Frampton, E. (2004). Fluid objects: Kleinian psychoanalytic theory and breastfeeding narratives. Australian Feminist Studies, 19(45), 357–368. https://doi.org/10.1080/0816464042000278025
Friedman, M. E. (1996). Mother’s Milk: A Psychoanalyst Looks at Breastfeeding. The Psychoanalytic Study of the Child, 51(1), 475–490. https://doi.org/10.1080/00797308.1996.11822442
![](https://elc.care/wp-content/uploads/2021/09/photo_2024-07-28_11-58-32.jpg)
معرفی و تحلیل سریال After Life
برای تحلیل بیشتر این سریال، با مجله تجربه زندگی همراه باشید.
سریال after Life
درونمایه سریال After Life درامی غمگین است که با استفاده از کمدی، به اثری دلنشین بدل شده است. این سریال به مفاهیم گسترده زندگی به همراه تلخیهای آن میپردازد که مهمترین آن مرگ و فقدان است؛ از این رو پیامهایی که به مخاطب القا میکند قابل تأمل است.
سریال After Life زندگی تونی، نویسنده یک روزنامه محلی، را پس از مرگ همسرش روایت میکند؛ تونی دیگر انگیزهای برای زندگی ندارد و تنها دلیلی که او را از خودکشی منع میکند غذا دادن به سگش است. گرچه طی سریال دائماً مفهوم مرگ و پوچی زندگی عنوان میشود اما در واقع داستانِ فیلم، داستانی در ستایش زندگی است.
شخصیت تونی پس از دست دادن همسرش تلخ، بددهن و حاضر جواب شده است که دیگران را میآزارد اما با این وجود ما بهعنوان مخاطب با او همدلی میکنیم. در این سریال ساده، گفتگوها، دیالوگها و لحظاتی وجود دارد که برای ما مخاطبان قابل لمس بوده و هر کسی که در زندگی فقدانی را تجربه کرده باشد، با آن لحظهها ارتباط برقرار میکند.
تحلیل سریال After Life
سریال مدام شخصیت اصلی را با خود یا دیگران درگیر میکند و در یک فضای مشخص، چیزی به ثمر مینشاند که از یک سو اندکی داستان را پیش میبرد و از سوی دیگر اندکی جهانبینی خالق سریال را برای ما مخاطبان روشن میکند. تصویری که ریکی جرویس از زندگی و آدمها به نمایش میگذارد، تصویری احساسی، دلنشین و صمیمی است و میتواند ارتباط عمیقی با مخاطب ایجاد کند و به راحتی هر آنچه که کارگردان و نویسنده در نظر داشتهاند را به عمق تجربیات مخاطب اضافه کند.
در طول سریال ما با سکانسهایی از جمله ملاقات تونی با روانشناسی آشفته، رفتن او به تحریریه و گفتگو با همکارانش، دیدار با پدری که آلزایمر دارد و همچنین ملاقات زنی مسن در قبرستان مواجه هستیم و این سکانسها دائماً تکرار میشوند اما از دل هرکدام، دیالوگها و مفاهیم جدید و تأمل برانگیز بیرون میآید.
شخصیتهای سریال بیتکلفاند و در عین خاکستری و امروزی بودن، ویژگیهایی دارند که آنها را از هم متمایز میکند و در دستههای مختلف قرار میدهد. تنوع شخصیتها در یک فضای مشخص، نشاندهندهی تفکر همزیستی مسالمت آمیز افراد با سلایق، عقاید و دیدگاههای متفاوت به زندگی است.
در میان سریالهای ریکی جرویس، در این سریال بیشتر از همیشه شاهد تفاوت شخصیتها هستیم و در نهایت زمانی که همگی به یک تصمیم جمعی یا واکنش احساسی مشترک میرسند، تاثیر آن چندین برابر احساس میشود. این اتفاق باعث شده که افراد بیشتری بتوانند با سریال After Life ارتباط برقرار کنند، گویی هر کدام از شخصیتها میتواند نمایندهی فرد یا افرادی از جامعه باشد که به تماشای این سریال نشستهاند و خود را در آنها جستجو میکنند.
سریال After Life و تجربهی سوگ
اولین سکانس سریال با تصویری از لیزا، همسر تونی، آغاز می شود که در بیمارستان برای تونی ویدیوهایی ضبط کرده تا بعد ازمرگش راهنمایی برای زندگی همسرش باشد. در طول سریال After Life، میبینیم که تونی آرام آرام با درد خود کنار میآید. این فرآیند به قدری طبیعی انجام میشود که میتوان اصیل بودن آن را احساس کرد. اما آنچه این سریال را واقعاً به یاد ماندنی میکند این است که چگونه ریکی جرویز به شکل درخشانی طنز را به موضوع پیچیدهای مانند تجربهی مرگ و فقدان گره زده و کمدی خود را به آن تزریق کرده است.
تونی دورهی سوگ سنگینی را پشت سر میگذارد. او نزدیکترین فرد به خود و به نوعی بخشی از خودش را از دست داده است. لیزا بخش مهمی از وجود تونی بوده و مرگش باعث بروز بحران هویت در تونی شده است. تونی احساس جدا ماندن از خود و زندگی می کند. به نوعی انگار لایهای ضحیم اما نامرئی میان او و جهان بیرون شکل گرفته است و او دیگر قادر به زیستن و شاد بودن نیست.
![](https://static1.srcdn.com/wordpress/wp-content/uploads/2020/03/lisa-after-life-Cropped.png)
تجربهی سوگ عزیزان را حسین وحدانی در کتاب دال دوست داشتن به زیبایی وصف می کند که به تجربهی تونی و هر کسی که عزیزی را از دست داده نزدیک است:
«تجربهی سوگ یک لایهی نامرئی اما محسوس و واقعی به روی همه چیزِ دنیای آدم میکشد. مثل لاک بیرنگ، مثل ورنی روی جلد، مثل سلفون روی غذا، مثل شیشهی شفاف تمامقدی که در فرودگاه بین ما و مسافرمان کشیده شده است. مثل چیزی که نیست اما هست و ما میدانیم دیگر هرگز به تمامی شاد نخواهیم بود که هرگاه دستمان را پیش آوریم تا شادی را لمس کنیم حتی از نزدیک، حتی در آغوشش هم که باشیم انگشتمان لایهی نامرئی ازغم را لمس خواهند کرد.»
تونی با بودنِ بیش از حدِ نبودن و فقدان لیزا مواجه است. سوگ و فقدان افراد را بیش از آنکه با نبودن مواجه کند، با بیش از حد بودن روبرو میکند. فرد بازمنده به هر چیز نگاه میکند یاد عزیز از دست رفته میافتد، حتی نفس کشیدن و زنده بودن، زنده نبودن و نفس نکشیدن عزیزش را به یادش میآورد. زندگی با تمام جزئیاتش تونی را به یاد همسرش میاندازد و او توان زندگی بدون یادگاریها و ویدیوهای او را ندارد. با دیدن ویدیوهای لیزا انگار مدام از خود میپرسید چگونه از آن همه زندگی در او، تنها این عکسها و فیلمهایی باقی مانده است؟
تونی کم کم متوجه این می شود که برای همیشه سوگوار خواهد بود. ما هم با سوگ تونی همدلی میکنیم و به یاد میآوریم که از فقدان عزیزانمان عبور نخواهیم کرد، تنها یاد خواهیم گرفت که با آن زندگی کنیم همان گونه که تونی به غم و فقدان لیزا اجازه میدهد کنارش نفس بکشند و زندگی کنند. تونی بهبود مییابد و کم کم سعی میکند خود را پس از آسیبی که متحمل شده، از نو بسازد. تونی و همهی ما که عزیزانی را از دست میدهیم ترمیم خواهیم شد اما هرگز مثل قبل نخواهیم شد.
![](https://i.ytimg.com/vi/6A2s2sIpA4s/maxresdefault.jpg)
روند سوگواری به شکل خط مستقیم پیش نمیرود؛ ممکن است دوباره پدیدار شود و نیاز به کار کردن روی آن باشد. میبینیم سوگواری برای تونی، پستی و بلندیهای بسیاری دارد و روزهایی آرامتر و روزهایی بیقرارتر است.
پس از بهبودی نسبی مجدداً دورهی سختی برای او پیش میآید. سوگواری وقتی آرام میشود که شخص مصیبت دیده دوباره به زندگی علاقه پیدا کند، احساس امیدواری بیشتری در او پیدا شود، دوباره به احساس خشنودی برسد و نقش های جدیدی در زندگی بپذیرد؛ همانطور که تونی در طول زمان و آهسته میتواند به ابژههای جدید اجازهی ورود به زندگیاش دهد و آنها تا حدی تسکیندهنده جای خالی ابژهی از دست رفته باشند.
سوگواری بهایی است که بابت شجاعتِ دوست داشتنِ دیگران میپردازیم.
کتاب مسئله مرگ و زندگی، اروین یالوم
سوگ همواره در امتداد عشق اتفاق میافتد. دوست داشتن دیگران به شجاعت نیاز دارد چرا که در لایهی عمیقتری، ما را آگاه میکند که ممکن است کسی که دارد بخشی از وجود ما را تشکیل میدهد، از دست بدهیم.
درابتدای سریال شاهد این هستیم که تونی از نزدیک شدن افراد به او واهمه دارد و درک میکنیم که دوست داشتن و دلبستن به دیگران چه قدر برای او سخت و اضطراب آور است.
در قسمتی میبینیم فرانک به تونی می گوید: «نمیتونی همینجوری راه بری و به مردم توهین کنی!» و تونی در پاسخ می گوید: «هیچ فایدهای نداره که آدم خوشرفتار و باملاحظه و دلسوز و درستکار باشه تازه ضرر هم داره» تونی از ضرری میگوید که دوست داشتن دیگران در پی دارد اما در طول داستان او شجاعتِ دوباره ارتباط برقرار کردن، دوست داشتن و دلبستن را پیدا میکند اما این بار بیش از پیش به ناپایداری زندگی آگاه است و میداند که آن رویِ دوست داشتن، از دست دادن است.
گروس عبدالملکیان به زیبایی در شعری به تجربهی سوگ عاشق اشاره میکند که مرا بسیار یاد تجربهی تونی میاندازد:
«حالا که رفتهای
بیا برویم
بعد مرگت قدمی بزنیم
ماه را بیاوریم
و پاهامان را تا ماهیان رودخانه دراز کنیم
بعد
موهایت را از روی لبهایت بزنم کنار
بعد
موهایت را از روی لبهایت بزنم کنار
بعد
موهایت را از روی لبهایت…
لعنتی
دستم از خواب بیرون مانده است»
تونی مدام به دنبال لیزا میگردد اما واقعیت، بیداری و زندگی او را از لیزا جدا میکند. در سکانسهای متعددی تونی را میبینیم که قصد فرار از واقعیت زندگی را دارد. واقعیتی که برای او سرشار از غم و اندوه و فقدان است. او با خوابیدن، نوشیدن الکل و مصرف مواد مخدر قصد دارد دستش را به لیزا برساند. اما دستش و جسمش در واقعیت باقی میماند و او ناگزیر است کم کم ظرفیتی برای پذیرش زندگی و واقعیتهایش در خود ایجاد کند و غم و فقدان را به درون خود راه دهد و با آنها زندگی را ادامه دهد.
از مسائل مهمی که در سریال به آن پرداخته شده، لزوم داشتن سیستمهای حمایتی برای کنار آمدن با سوگ است. تونی از طرف اطرافیانش حمایت میبیند و درک میشود، دوستان و همکارانش غم بزرگ او را درک میکنند، هرچند تونی خودش را در پوستهی سختی پنهان کرده و اظهار میدارد نیاز به کمک ندارد و تنها خواستهاش از زندگی، مرگ است اما اطرافیان دست از حمایت او برنمیدارند.
تلاش او برای حرف زدن با رواندرمانگر نشان میدهد که تونی برعکس گفتههایش چه قدر محتاج روایتکردن غم و از دست دادن خویش است. سوگ مشکلی نیازمند راه حل نیست بلکه تجربهای نیازمند حمایت و حضور است. تونی در همین راستا کم کم التیام پیدا میکند وخود حامی دیگران میشود.
پیشنهاد مطالعه: فرآیند سوگ و کمک به فرد سوگوار
تونی بعد از تجربه این سوگ با پدیدهی تازهای در زندگی مواجه میشود و آن آگاه شدن و نزدیک حسکردنِ پدیده مرگ نسبت به خودش است. او به نوعی درمییابد که مالک هیچ چیز نیست، عزیزانش، زندگیاش، افکارش و بدنش هیچ کدام پایدار نیستند و زندگی در تمام لحظاتش به مرگ و از دست دادن آغشته است. این آگاهی اضطراب در پی دارد و میبینیم در ابتدا برای فرار از این اضطراب راههای مختلفی را دنبال میکند تا در نهایت بتواند این اضطراب را تاب بیاورد و میبینیم پس از دست دادن پدرش، سوگ متفاوتی را تجربه میکند.
مواجهه با فقدان
ما چگونه میتوانیم تمام از دستدادنها از جمله از دست دادن خودمان، لحظه هایمان و عزیزانمان را به درون خود راه دهیم، به جای اینکه از آنها فرار کنیم؟
اگرچه نفس مرگ آدمی را نابود می کند، اندیشهی مرگ نجاتش میدهد.
رواندرمانی اگزیستانسیال، اروین یالوم
فکر کردن و آگاه بودن به مرگ باعث شوق زیستن و بهتر زیستن میشود. همانطور که در سریال میبینیم در پی تجربهی سوگ، مرگ آگاهی به تونی کمک میکند با کیفیت متفاوتی زندگی کند. وقتی بدانیم همه چیز موقتی است، برای استفاده از زندگی و زمان و آگاهانه زیستن بیشتر تلاش میکنیم. وقتی بدانیم زندگی ناپایدار و مبهم است ظرفیت پذیریش ابهام و درنتیجه بزرگترین ابهام زندگی یعنی مرگ را نیز تاب میآوریم. برای مثال در انتهای فصل دوم شاهد این هستیم که تونی ارتباط نسبتاً مبهمی را با پرستار پدرش آغاز میکند اما ظرفیت تاب آوردن این ابهام را دارد.
زندگی با مرگ معنا مییابد
احتمالاً تا به امروز به زندگی جاودان فکر کردهاید. به اینکه انسان بتواند روزی جاودانه زندگی کند. اما به زندگی و معنای آن در این حالت فکر کردهاید؟ بدون مرگ زندگی چه معنایی خواهد داشت؟ چند نفر به دنبال معنا، خودخواسته زندگی شان را به پایان خواهند رساند؟ مرگ چه علاجی دارد به جز پذیرش آن به عنوان بخشی از زندگی؟ انسان ابدی یعنی اضطراب ابدی
رضا جمالی حاجیانی شاعر معاصر در قسمتی از شعرش میگوید:
گودالی است در من که پر نمیشود
رضا جمالی حاجیانی
مگر اینکه خودم در آن دراز بکشم
او دردی مشترک میان انسانها را در شعر خود فریاد میکند. از گودالی میگوید که در تمام وجودِ ما هست، گودالی که به تعبیر کارن هورنای اضطراب بنیادین (احساس فراگیر و پنهان تنهایی انسان در دنیای خصمانه) و از نگاه اروین یالوم اضطراب مرگ است.
شاعر در این سطرها این اضطراب را به گودالی تشبیه میکند که هر کدام از ما با مکانیسمهای مختلفی سعی در فرار کردن و نادیدهگرفتن آن داریم. مانند اعتیاد به مواد مخدر، اعتیاد به روابط جنسی، روابط عاطفی متعدد و… .
پایان این اضطراب، خوابیدن در گودال و بستن چشمهاست.
یکی از راههای غلبه بر هراس مرگ، ایجاد ارتباط و صمیمیت است. هر یک از ما غالبا بدون قصد یا دانسته در ارتباطات خود، دایرههای متحدالمرکزی از تاثیر ایجاد میکنیم که شاید سالها یا حتی نسلها بر دیگران تاثیر بگذارد. یعنی اثری که بر دیگران میگذاریم به نوبه خود به دیگری منتقل میشود؛ مانند موجهای دایرهوار بر سطح آب.
تأثیر بر دیگران و ایجاد ارتباطهای صمیمی به ما قوت قلب میدهد که پس از مرگ هم به بودن توسط تأثیراتمان بر دیگران ادامه خواهیم داد. این عقیده که میتوانیم اثری از خودمان باقی بگذاریم حتی بی آنکه از آن اثر آگاهی داشته باشیم پاسخی است به ادعای آنان که میگویند پایانپذیری و گذرا بودن به ناگزیر بی معناست.
تونی با ایجاد ارتباط و کمک به دیگران، کمکم با احساس پوچی بعد از دست دادن کنار میآید. به نظر میآید تونی تلاش میکند با اضطراب مرگ و غم فقدان همزمان کنار بیاید و حمایت و کمک به دیگران در این مسیر کمک کننده است.
غلبه بر اضطراب مرگ در بخشهای مختلفی از سریال به ظرافت نشان داده شده است؛ مانند افراد مختلفی که در سریال میبینیم قصد دارند در روزنامه به ماجرای آنها پرداخته شود و اثری از زندگی آنها برای دیگران باقی بماند. صاحب تحریریه که مرد مسنی است و قصد فروش ساختمان تحریریه را دارد، در انتها برای غلبه بر اضطراب مرگ خود تصمیم میگیرد به شکل دیگری به بودن خود ادامه بدهد و آن فرصت دادن به دیگران برای کار کردن و به یاد آوردن او است.
انواع سوگ در سریال After Life
از نکات مهمی که در سریال به ظرافت به آن پرداخته شده، اشاره به انواع سوگ در زندگی است. کلمهی سوگ معمولاً ما را به یاد مرگ میاندازد اما در حقیقت سوگ دربارهی تجربهی فقدان و از دست دادن است؛ بیماری، از دست دادن شغل، از دست دادن حیوان خانگی، از دست دادن رابطهی عاطفی و مهاجرت کردن نمونههایی از سوگ هستند.
سوگواری روند پیچیده ای دارد و بسته به نوع فقدانی که تجربه میکنیم و شرایطی که در آن قرار داریم تجربهای با هیجانات متفاوت برای ما رقم میزند. در طول سریال با انواع مختلفی از سوگ و فقدان در شخصیتها مواجه میشویم برای مثال لیزا همسر تونی در دورهی بیماری سوگوار از دست دادن سلامتی خود بوده و ما با دیدن سکانسهایی از او متوجه میشویم که او پذیرای سوگ خود بوده، ظرفیت تجربه از دست دادن سلامتی و زندگی را داشته است و از روزهای باقیماندهی زندگی خود برای کمک به تونی و ضبط کردن ویدیو استفاده میکند.
پیشنهاد مطالعه: معرفی کتاب عیبی ندارد اگر حالت خوش نیست
برادر لیزا (مت) هم درحال از دست دادن رابطه عاطفیاش با همسرش است، او نیز در حال تجربهی سوگ پیچیدهای است و ابتدا شاهد فرار او از این تجربه هستیم. او قصد دارد با وقتگذرانی با زنان متعدد و نوشیدن بیش از حد الکل التیامی برای از دست دادن رابطهی عاطفی با همسرش پیدا کند اما تونی به او کمک می کند پذیرای تجربهی سوگ خود باشد.
هنگامی که تحریریه با خطر بسته شدن مواجه میشود افراد به خصوص سندی (Sandy) خود را در خطر از دست دادن شغل محبوبشان احساس میکنند و می بینیم او گریه میکند و غمگین است؛ چرا که از دست دادن شغل هم نوع دیگری از تجربهی سوگ است. از دنیا رفتن و انواع کنار آمدن بازماندهها با این فقدان نیز درشخصیتهای مختلف سریال بهخوبی پرداخته شدهاست.
کارگردان سریال After Life ، ریکی جرویز
ریکی جرویز (Ricky Gervais) کارگردان سریال After Life است که از آثار قبلی او میتوان سریال The Office را نام برد. بازیگران اصلی سریال After Life خود ریکی جرویز، دایان مورگان، ماندیپ دیلون، اشلی جنسن و کری گودلیمن هستند. سریال After Life برای اولین بار در 8 مارس 2019 (17 اسفند 1397) در شبکه Netflix به نمایش درآمد.
![](https://dnm.nflximg.net/api/v6/Rzjo4m-VcRyE32Swxls9Vg-Ew2k/AAAAQXR3N0Qvs9aun5RK0kEKxL5fWGrDjfFxZ9_sIQ31SeOHc8h-dOhPlD0NURgH4ircBfuVDSaPRDtV70BRdRDwLLN3kevG4Dwt2Dixse91qa5UdQOcQW57RhZoFH8X.jpg?r=96d)
فصل دوم این سریال نیز در 24 آوریل 2020 (5 اردیبهشت 1399) اکران شد. در 6 می 2020 (17 اردیبهشت 1399) نتفلیکس و ریکی جرویز به توافقنامه چند پروژه جدید رسیدند که شامل ساخت فصل سوم و احتمالاً آخرین فصل سریال After Life نیز بود. فصل اول و دوم هر یک شامل شش قسمت حدوداً سی دقیقهای است.
انتقادات به سریال After life
از انتقادهای وارد به سریال، نقش رواندرمانگر (psychotherapist) تونی و مت رایج است که انتقاد بر حرفهای نبودن اوست. اولین مسئله رجوع تونی و مت که دوست و خانودهی یکدیگر هستند به یک درمانگر واحد است و این موضوع از ممنوعیتهای پذیرش درمانجو است. مسئلهی دوم غیرحرفهای بودن و شخصیت مشکلدار خودِ تراپیست است که بیش از مراجعانش به تراپی نیازمند است!
انتقادهای بسیاری به سازندگان سریال وارد شده که تصویری که از تراپیست ازائه دادهاند تصویری حرفهای نیست و میتواند منجر به بیاعتمادی افراد به فضای تراپی شود.
اما یک نکته مهم قابل توجه است؛ در بریتانیا برای رواندرمانگر شدن نیاز به داشتن تحصیلات دانشگاهی، گذراندن دورههای معتبر آموزشی، گرفتن درمان شخصی و… وجود ندارد و از نظر قانونی هر کسی می تواند ادعا کند روان درمانگر است و شروع به کار کند پس سنجش تخصص رواندرمانگران به عهدهی مراجعان است. البته قانون روانشناسان (psychologist) را در بریتانیا محدود به قوانین سختگیرانهای شامل داشتن تحصیلات دانشگاهی مرتبط، گرفتن درمان شخصی وسوپرویژن و شرکت در دورههای معتبر آموزشی میکند.
- مگر ما جز اینیم؟
- همه خاطرهایم…
منابع:
یادداشتهای علیرضا قاسمیان خمسه
کتاب خیره به خورشید اثر اروین یالوم ترجمه مهدی غبرایی
کتاب مسئلهی مرگ و زندگی اروین یالوم ترجمه مهدی عزیزی
کتاب دال دوست داشتن اثر حسین وحدانی
![](https://elc.care/wp-content/uploads/2024/07/Untitled-1-Recovered-1.jpg)
زندگینامهی نانسی مک ویلیامز
شرح وقایع زندگی
مک ویلیامز، سال ۱۹۴۵ در ایالت پنسیلوانیا متولد شد و تا زمان پیدا کردن علاقهاش در رشتهی روانشناسی، مسیرهای دیگری مثل تحصیل در رشتهی علوم سیاسی را طی کرد اما در نهایت در مقطع کارشناسی ارشد، دنیای روانشناسی را در آغوش گرفت و توانست مدارک ارشد و دکترای این رشته را اخذ کرده و فعالیت رسمی خود را در سال ۱۹۷۸ در ایالت نیوجرسی آغاز کند.
خلق نگاهی نو به تشخیص گذاری: نگارش کتاب PDM
پیش از نگارش کتاب PDM[1]، تنها کتابچه راهنمای تشخیصی مورد استفادهی رواندرمانگران در سراسر دنیاDSM[2] بود. DSM که نام اختصاری راهنمای تشخیصی آماری اختلالات روانشناختی است، به اختلالات شخصیتی افراد نگاه فردمحورانه ندارد و بدون در نظر گرفتن بافت و زمینهی زندگی هر شخص سعی در برچسب گذاری و طبقهبندی افراد در گروههای بیماریها و مشکلات مربوط به سلامت روان دارد. PDM با برطرف کردن این نقصها از کتاب DSM فاصله گرفته و با مشخصکردن خط مشی روانکاوانهی خود دیدگاهی نو، به فضای ذهنی ارزیابان سلامت در سراسر جهان هدیه میدهد. امروزه این کتاب میتواند جایگزینی ارزشمند برای قراردادها و برچسبهای تشخیصی کتاب DSM باشد.
شرح مختصری بر افتخارات
خانم دکتر نانسی مک ویلیامز در دانشکدهی روانشناسی کاربردی راتجرز، دانشگاه ایالتی نیوجرسی تدریس میکند و در فلمینتون نیوجرسی یک درمانگاه خصوصی دارد. رئیس سابق بخش روانکاوی انجمن روانشناسی آمریکا بوده و عضو هیئت تحریریهی روانشناسی روانکاوی است. علاوه بر اینکه کتابهای دکتر مک ویلیامز به 20 زبان زندهی دنیا ترجمه شده، او به طور گسترده در سطح ملی و بین المللی سخنرانیهای متعددی دارد و مصاحبههای بسیاری از ایشان در بستر یوتیوب، قابل مشاهده است. که اغلب سخنان او در این گفتگوها درمورد کتاب ارزیابی تشخیصی روانپویایی است. دریافت جوایز متعدد از انجمن روانشناسی آمریکا، عضویت افتخاری در انجمن روانکاوی آمریکا و تدریس رواندرمانی و روانکاوی در دانشگاههای کالیفرنیا و سان فرانسیسکو از دیگر افتخارات ایشان میباشد.
مشاهدهی سخنرانی دکتر مکویلیامز پیرامون روانکاوی و تشخیص روانکاوانه
نگاهی بر معروف ترین آثار
این بانوی روانکاو با تکیه بر تجربیات خود و همچنین آموختههای نظری، آثار برجستهی متعددی به جای گذاشته که در ادامه نگاه مختصری به تعدادی از آنها خواهیم داشت.
- تشخیص مبتنی بر رویکرد روانکاوی (درک ساختار شخصیت در فرآیند بالینی ویرایش دوم): این کتاب، راهنمای بالینی مناسبی است که بسیاری از نیازهای اساسی در زمینهی تشخیص را پوشش میدهد. کتاب در دو بخش اصلی تدوین شده است. در بخش نخست مفاهیم اولیه و بخش دوم انواع ساختار منش با ذکر نمونههای بالینی و نحوه تشخیص آنها از یکدیگر بیان میشود. تشخیص مبتنی بر رویکرد روانکاوی کتابی بسیار خواندنی و دارای نمونههای بالینی گویا است که انواع شخصیتها و راههای خاصی برای درک ساختار شخصیت بیمار و دستورالعمل تشخیصی ساده و انعطافپذیر برای آن معرفی میکند. از نگاه درمانگران تحلیلی این کتاب یکی از مهمترین چارچوبهای نظری است که در تشخیص و ارزیابی بیماران مورد استفاده میگیرد.[2]
- نظارت روانکاوانه: این کتاب با ارائهی نمونههای بالینی ساده به نظارت فردی و گروهی میپردازد. مک ویلیامز مربیان و کارآموزان را راهنمایی میکند تا به کمک این کتاب، به تحول و یادگیری حرفهای دست پیدا کنند.
- راهنمای تشخیصی روانپویایی (PDM-2) (ویرایش دوم).
دربارهی کتاب ارزیابی اختلالات شخصیت براساس راهنمای تشخیصی روانپویشی(PDM)
طبق دیدگاه بنیادین مک ویلیامز و دیگر مؤلفانِ PDM «تا زمانی که پسزمینهی شخصیتی بیمار را درک نکرده باشیم، نمیتوانیم شناخت درستی از سندرومهای علامتی او بهدست آوریم.» در چندین دههی اخیر، بسیاری از پزشکان، به ویژه درمانگران روانپویشی و انسانگرا، در برابر تشخیص و طبقهبندی مقاومت میکنند، این درحالی است که همچنان سیستمهای طبقهبندی تشخیصی در روانپزشکی بهطور گسترده در سراسر جهان استفاده میشود. کتابچههای راهنمای در دسترس، یعنی راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روان شناختی (DSM) و طبقهبندی آماری بینالمللی بیماریها و مشکلات مربوط به سلامت (ICD[3]) فاصلهای بسیار زیادی با دیدگاه روانکاوی دارند.
در عصر حاضر، روانکاوان مجبور هستند بین «پذیرش» برچسبهای تشخیصی DSM، «انکار» آنها، یا توسعهی جایگزینهایی که با فرمولهای تشخیصی استنباطی، زمینهای، زیستی-روانی-اجتماعی و با مشخصههای رویکردهای روانکاوانه و انسانگرایانه سازگارتر باشد، یکی را انتخاب کنند. PDM منعکسکنندهی تلاشی برای بیان یک تشخیص مبتنی بر روانپویشی است که شکاف بین پیچیدگی بالینی و نیاز به اعتبار تجربی و روششناختی را پر میکند. با توجه به مشکلاتی که بسیاری از پزشکان با تشخیص قطعی اختلالات روانشناختی دارند، PDM چارچوب جایگزینی را ارائه کرد که تلاش میکند محدودهی کامل عملکرد فرد، عمق و همچنین سطح الگوهای عاطفی- شناختی – اجتماعی را مشخص کند. PDM به صراحت خود را بهعنوان «طبقهشناسی افراد» به جای «ردهبندی بیماریها»، همچنین به عنوان تلاشی برای توصیف «آنچه هست بهجای آنچه که دارد» توصیف میکند.
بخش های عمدهی کتاب PDM
راهنمای تشخیصی روانپویشی، علاوه بر آنکه مکمل ارزشمندی برای راهنماهای تشخیصی دیگر مثل DSM-5 است، ابزاری قدرتمند برای درک سازمان شخصیتی بیمار و مفهومسازی موردی نیز بهحساب میآید. درحالی که DSM همواره برای تشخیص – نه صورتبندی موردی- مناسب تر بوده، آن هم تشخیصهای روانپزشکی که ربط چندانی به فرایند رواندرمانی ندارند. چون رواندرمانی با ویژگیهای روانی و ویژگیهای منش فرد سروکار دارد، نه صرفاً با یک برچسب تشخیصی.
راهنمای PDM از چهار بخش عمده تشکیل شده است:
- طبقهبندی اختلالات سلامت روان بزرگسالان
- طبقهبندی اختلالات سلامت روان کودکان و نوجوانان
- اختلالات دوران نوزادی و ابتدای کودکی
- نوشتارها و مقالههایی در باب بنیادهای مفهومی و پژوهشی نظام طبقهبندی مبتنی بر نظریهی روانپویشی. [4]
دربارهی کتاب سوپرویژن (نظارت) روانکاوانه
عمل بالینی واقعاً چگونه است؟ نانسی مک ویلیامز در کتاب سوپرویژن روانکاوانه[4] در صدد پاسخدادن به این سؤال است. تا همین اواخر سوپرویژن بالینی از طریق آزمون و خطا، درونی سازی با سوپروایزر، همچنین بازخوردی که درمانجویان از بهبودی خود می دادند، آموخته میشد.
مک ویلیامز در مقدمهی این کتاب سوپرویژن و مشاوره را بهعنوان راههای اصلی انتقال دانش روانکاوانه میداند. او معتقد است نظارت بالینی به دانشجویان روانشناسی کمک میکند تا دانش نظری که در دانشگاه آموختهاند را با میراث تجربی بالینگران ادغام کنند و به کار گیرند.
در سالهای اخیر انجمن روانشناسی آمریکا با هدف آمادهسازی درمانگران برای نقش های نظارتی، دورههای مجزای سوپرویژن بالینی را به برنامهی درسی تحصیلات تکمیلی اضافه کرده، تا دانشجویان بتوانند با کمترین آزمون و خطا در مسیر تراپیستشدن قدم بردارند.
عمومیت کتاب سوپرویژن روانکاوانه برای سایر رویکردها (کتابی قابل اجرا برای تمامی رویکردهای درمانی)
سوپرویژن روانکاوانه، روشی آموزشی است که درآن یک روانکاو ارشد آگاه و با تجربه با روانکاو جوان و کم تجربه رابطهای درمانی-آموزشی برقرار میکند. این رابطه برای تقویت عملکرد درمانگر کم تجربه ایجاد شده که شامل نظارت و کنترل کیفیت عملکرد اوست. با وجود اینکه عنوان این کتاب بر روانکاوانه بودنِ سوپرویژن اشاره دارد، اما نویسنده در مقدمهی کتاب امیدوار است به جز تحلیلگران، سوپروایزرهای سایر رویکردها نیز این کتاب را مطالعه کرده و آن را برای کار خود قابل اجرا بدانند. در نگاه مک ویلیامز کیفیت هر نظارت مستقل از جهتگیری نظری شخص سوپروایزر است.
بخش اول کتاب، مروری بر نظارت روانکاوی است. در این فصل نویسنده به حوزهی بلوغ بالینی درمانگران میپردازد. همچنین روشهایی برای سوپروایزها ارائه میدهد که رشد شخصی و حرفهای همکاران کم تجربه خود را تسهیل کنند.
بخش دوم کتاب، به تاریخچهی سوپرویژن روانکاوانه شامل ایدههای اولیهی فروید، رویکردهای معاصرِ پسا فرویدی و اتحاد نظارتی میپردازد.
بخش سوم کتاب، 10 علامت کلیدی برای ارزیابی پیشرفت درمان به سمت سلامت، به طور مفصل شرح داده شدهاند.
بخش چهارم کتاب، به اهمیت دریافت مشاوره و تحلیل فردی درمانگر میپردازد. نانسی مک ویلیامز در ابتدای این فصل میگوید: «اکثر درمانگران روانپویشی معتقدند مشاورهی فردی برای آنها مؤثرتر از مطالعات درسی و تئوری بوده و تجربیات اولیه در اتاق درمان و سوپرویژن در ذهن درمانگران، زنده باقی مانده و بعدها در رابطهی نظارتی هم تأثیر میگذارند. بنابراین، اکثر افراد تحت سوپرویژن فرصتهایی را برای افزایش دانش و توسعه مهارتهای بالینی خود بهدست میآورند.
بخش پنجم کتاب، شیوهی سوپرویژن مورد علاقهی مک ویلیامز، نظارت و مشاوره گروهی است،که همچنین ارزشمندترین آموزش بالینی که تا به حال دریافت کرده هم بهحساب میآید. این شیوه، کم هزینه تر از نظارت فردی و همچنین دارای مزایای بیشتری در دوستی، شبکهسازی، به اشتراک گذاری اطلاعات در مورد مسائل حرفهای و یادگیری دارد وپناهگاه نادری برای درمانگران است، که میتوانند بخندند، تجارب را مقایسه کنند و تسلی یابند.
بخش ششم کتاب، رعایت چارچوب های درمان و اخلاق حرفهای مورد تأکید قرار گرفته است. از آنجایی که بیماران عمیقترین شرمها، تاریکترین رازها و بدترین آسیبپذیریهایشان را با درمانگر خود در میان میگذارند، از اعتمادشان نباید سوء استفاده شود و این نیازمند علم به تعهدات اخلاقی همچنین رعایت بایدها و نبایدهای اتاق درمان و رابطهی درمانی است.
بخش هفتم کتاب، با عنوان نظارت در مؤسسات روانکاوی، به مشکلات آموزشی در مؤسسات روانکاوی و مسائلی که جامعهی روانکاوی را تهدید میکند پرداخته که موارد زیر را دربرمیگیرد.
- فشارهای آشکار و پنهان نهادی مؤثر بر سوپرویژن
- پویایی گروه مربوط به سوپرویژن در موسسات روانکاوی
- نقل و انتقالات در سوپرویژن و انتقالات متقابل
- مسائل مرزی به طور کلی و مسائل مربوط به محرمانگی به طور خاص
- تأثیرات سوپرویژن معیارهای ارزیابی نامشخص
- نیاز به تحقیق و آموزش در مورد سوپرویژن موسسه
بخش هشتم کتاب، دربارهی تفاوتهای فردی و خاص است. همانطور که میدانیم جنسیت، گرایش جنسی، نژاد، طبقه فرهنگی، مذهب و غیره در هر فردی با فرد دیگر متفاوت است. تفاوتهای فردی در حوزهی سوپرویژن موضوعی قابل پردازش تبدیل شده، زیرا رابطهی دو نفرهی هر سوپروایزر و دریافت کنندهی سوپرویژن با دو نفر دیگر در رابطهی نظارتی مشابه، منحصربه فرد است. اما اشتراکاتی در بعضی گرایشهای روانشناختی وجود دارد که میتواند در هر یک از طرفین (سوپروایزر و دریافت کننده سوپرویژن) یافت شود. در این فصل نانسی مک ویلیامز به این گرایشها و روشهایی برای مواجهه با آنها میپردازد. (گرایشهای افسرده وار و مازوخیستی، پارانوییدی، اسکیزوئیدی، هیستریکال، وسواسی، PTSD، نارسیستیک و سایکوپاتیک)
بخش نهم کتاب برای خوانندگانی است که در حال حاضر تحت سوپرویژن هستند. مک ویلیامز به این سؤال پاسخ میدهد که درمانگران چطور بیشترین بهره را از آموزشهای خود ببرند. به طور خلاصه اهداف سوپرویژن این است که در نهایت درمانگر بتواند صدای یک سوپروایزر درونی را در خود پرورش دهد. همچنین بیاموزد که چه زمان و چگونه به دنبال مشورت گرفتن باشد و چطور با موقعیتهای دشوار و آسیب زا روبهرو شود. [5]
سخن پایانی
در این مطلب به اختصار با زندگی علمی و تألیفات نانسی مک ویلیامز آشنا شدیم. با نگاهی بر آثار او میتوان دریافت که او رویکرد خود در تألیف کتب و درمانگری را بر مبنای نظریات عمیق روانکاوی بنا کردهاست. برای آشنایی بیشتر با علم روانکاوی و تمایز آن با سایر متدهای رواندرمانی، پیشنهاد میشود این مقاله را مطالعه کنید.
منابع
McWilliams, Nancy. “Nancy McWilliams, PhD, ABPP | Psychologist-Psychoanalyst-Author”. nancymcwilliams.com. Archived from the original on 24 April 2023. Retrieved 25 April 2023
Diamond, Diana (2012). “Review of Psychoanalytic diagnosis: Understanding personality structure in the clinical process, second edition”. Psychoanalytic Psychology. 29 (4): 494–504. doi:10.1037/a0030405. ISSN 1939-1331
Lingiardi, Vittorio; McWilliams, Nancy, eds. (2006). Psychodynamic Diagnostic Manual (PDM) (1st ed.). Guilford Press. ISBN 9780976775829
McWilliams, N. (2021). Psychoanalytic Supervision. United States: Guilford Publications
شریفی، محمدامین. (1397) . ارزیابی اختلالات شخصیت بر اساس راهنمای تشخیصی روان پویشی.
[1] Psychodynamic Diagnostic Manual
[2] Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
[3] International Classification of Diseases
[4]Psychoanalytic supervision
![](https://elc.care/wp-content/uploads/2024/07/2.jpg)
منشأ تنهایی از دیدگاه روانکاوی
نویسنده: اوانجلیا گالانکی[2]
مقدمه
تنهایی[1] در حوزهی روانکاوی، بهعنوان وضعیتی از تنها بودن، یک تجربهی بنیادین بشری توصیف شده و دارای معانی متعددی است. از دیدگاه روانکاوانه، انزوا بهعنوان تجربهی دردناکِ تنها بودن، موضوع انحصاری چند مطالعه شناخته شده است که چند دهه پیش منتشر شد و اخیراً هم بیشتر توسط درمانگران بالینی گسترش یافته است. بررسی خاستگاههای تنهایی از دیدگاههای مختلف روانکاوانه، عمدتاً به سه دلیل زیر مناسب و مفید است:
- روانکاوی تأکید زیادی بر نقش تعیینکننده تجربیات اولیه زندگی دارد.
- مسئلهی بنیادی در بسیاری از مدلهای روانکاوانه، رابطهی پیچیدهی بین محدودهی درونی/فردی و بیرونی/اجتماعی مربوط به تجربهی انسان است، مسئلهای که ماهیت تنهایی است.
- رابطهی گفته شده برای روانکاوی اهمیت زیادی دارد، زیرا بهعنوان یک روش درمانی، با هدف کشف لایههای ناخودآگاه شخصیت، مبتنی بر یک رابطهی دو نفره است.
در این مقاله، دیدگاههای روانکاوانهی مختلفی در مورد منشأ این نوع تنهایی و سیر تکاملی آن در سالهای اول زندگی موردبحث و ارزیابی قرار خواهد گرفت که در چهار بُعد سازماندهیشده است:
- ترس از تنهایی و اضطراب جدایی
- خودِ تنها
- تواناییِ تنها ماندن و نیاز به تنها بودن
- ماهیت تنهایی با همراه فراخوانی شده
در نهایت، نتیجهگیریها و جهتگیریهای آینده پیرامون ماهیت متناقض تنهایی متمرکز خواهد شد.
ترس از تنهایی و اضطراب جدایی
«تنهایی، منشأ بزرگِ وحشت در دوران نوزادی است»
ویلیام جیمز
ترس از تنهایی و اضطراب جدایی [3] با یکدیگر مرتبط هستند. اضطراب جدایی معمولاً زمانی به وجود میآید که از دست دادن یا ترس از فقدان یک رابطه عاطفی با یک شخص مهم دیگر وجود دارد. این اضطراب موجب ترس از رها شدن و تنها ماندن میشود. بنابراین، از همان ابتدای زندگی، انتظار میرود توانایی مقابله با اضطراب جدایی، ترس از تنهایی را کاهش دهد و بالعکس. در نتیجهی برخورداری از ظرفیت تحمل تنهایی، اضطرابی قابل تحمل نسبت به جدایی و از دست دادن وجود خواهد داشت.
ترس از تنهایی یک ترس جهانشمولِ انسانی در نظر گرفته میشود. زیگموند فروید (1963/1917) در مشاهدات معروفی که در ادامه میآید، اضطراب را با تنهایی و تاریکی مرتبط کرد:
در کودکان اولین فوبیاهای مربوط به موقعیتها، راجع به ترس از تاریکی و تنهایی است. موقعیتهای ترس از تاریکی غالباً در طول زندگی ادامه مییابد؛ ترس از تاریکی و تنهایی زمانی رخ میدهند که کودک غیبت یک فرد محبوب که از او مراقبت میکند را احساس کند، یعنی مادرش. زمانیکه در اتاق کناری بودم، صدای کودکی را شنیدم که از تاریکی میترسید و فریاد میزد: «خاله با من حرف بزن! من میترسم!»، «چرا، چه فایدهای داره؟ تو که نمیتونی منو ببینی» کودک جواب داد: «اگر صحبت کنی، روشنتر میشه». بنابراین حس تمنا[4] احساس شده در تاریکی به ترس از تاریکی تبدیل میشود. (ص 407)
تنهایی به اولین تجربههای اضطرابی مربوط میشود. بالبی (1973) اظهار داشت که مشاهدهی ذکر شدهی فروید «در قلب نظریه اضطراب او نهفته است». شکل اولیهی اضطراب، بهویژه در دوران نوزادی، که نوزاد کاملاً در حالت درماندگی قرار دارد، ترس از جدایی از افرادی است که دوستشان داریم، از جمله مادر.
در دیدگاه فرویدی، اضطراب در تنهایی و تاریکی ظاهر میشود، چراکه این دو موقعیت به معنای جدایی است و اگر در طول زندگی ادامه یابد، تبدیل به روانرنجوری میشود. صرف نظر از مدل اضطرابی که فروید اتخاذ کرد (اضطراب بهعنوان تغییر شکل از لیبیدو تخلیه نشده یا اضطراب بهعنوان سیگنال خطر)، وی همواره اضطراب را با فقدانِ تروماتیکِ ابژه مرتبط میداند.
فروید (195/1953) نوشت که «اضطراب در کودکان در اصل چیزی جز بیان این واقعیت نیست که آنها دارند از دست دادن کسی که دوستش دارند را احساس میکنند» (ص 224).
در مقالهی بعدی (فروید 1959/1926) مینویسد «اضطراب بهعنوان واکنشی به احساس از دست دادن ابژه ظاهر میشود» (ص 137).
در مسیر رشد، اضطراب با تهدید از دست دادن عشقِ ابژه[5] نیز تعیین میشود. فروید (1959/1926) بین اضطراب بهعنوان واکنشی به خطرِ فقدان و دردِ سوگواری که واکنش به از دست دادنِ واقعی ابژه است، تمایز قائل شد. بنابراین، انزوا را میتوان بهعنوان تمنای دردناک برای ابژهی از دست رفته یا فقدان عشق ابژه در نظر گرفت.
خودِ تنها
خودشیفتگی اولیه
ابتدا فروید (1957/1914) خودشیفتگی (narcissism) را وضعیتی تعریف کرد که در آن ابژهی جنسی سوژه، بدن خودش است. در این مرحله که خودکامبخشی (autoerotism) نام دارد، نوزاد در مسیر یکپارچهکردن تصویر بدنی خود و تثبیت ایگو پیش میرود و بهوسیلهی لیبیدو (libido؛ انرژی روانی مرتبط با تکانههای غریزی)، نیروگذاری (سرمایهگذاریِ) روانی میکند. بعدها، فروید مفهوم خودشیفتگی اولیه (بعد ازخودکامبخشی) را مطرح کرد. در این مرحله ایگو و اید، به مانندِ خود و ابژه، تمایزنایافته هستند. شکلگیری روابط ابژه بعداً در زندگی اتفاق میافتد. پس از آن ممکن است واپسروی به خودشیفتگی اولیه به صورت یک همانندسازی خودشیفتهوار با ابژهها رخ دهد، مرحلهای که بهعنوان خودشیفتگی ثانویه شناخته میشود. بنابراین، رشد بهعنوان تمایز تدریجی سوژه از ابژه، فرایند نیروگذاری روانی بر ابژهها (در ابتدا مادر)، و به عنوان کاهش قدرت مطلق در نظر گرفته میشود. ایگو لیبیدو (ego libido) و آبجکت لیبیدو (object libido) در تضاد هستند: افزایش یکی به معنای کاهش دیگری است.
مقالهی فروید پاسخ روشنی به این موضوع نمیدهد که آیا یک وضعیت اولیه بیابژه یا پیشابژهای وجود دارد و اینکه آیا خودکامبخشی و خودشیفتگی اولیه مراحل مجزایی هستند یا خودشیفتگی اولیه مرحلهای قبل از تشکیل شدن ایگو است. لاپلانش و پونتالیس (1973/1967) ادعا میکنند که خودشیفتگی اولیه مرحلهای بیابژه نیست، زیرا طبق تعریف شامل یک رابطهی آیینهای است (نارسیس افسانهای عاشق تصویر خود یا تصویر خواهر دو قلویش بود). روانکاوان دیگر، روابط ابژه را از همان ابتدا موجود میدانستند. فربرن (1952) فرض کرد که لیبیدو از همان ابتدا ابژهجو است (و نه لذتجو). بالینت (1953) مفهوم ابژهی عشق اولیه را در اوایل دوران نوزادی معرفی کرد. کلاین (1975) پذیرفت که نوزاد درست پس از تولد، وجود دیگری را به رسمیت میشناسد و بیون (1967) گفت که پستان غایب در درون میتواند برای نوزاد دستگاهی برای فکر کردن به افکار باشد. با این حال، عدم تمایز یا دوگانگی اولیه بین سوژه و ابژه تقریباً پیش فرض اصلی تمام نظریهپردازیهای کلاسیک روانکاوانه باقی ماند.
در نظریهی فرویدی، روابط ابژه به عنوان یک ضرورت زندگی انسان ظاهر میشود. فرد نمیتواند در حالتی از انزوا برای تحقق آرزوی متوهمانه باقی بماند.
فروید (1957/1914) نوشت:
اگرچه خودگرایی نیرومند، محافظتی در برابر بیماری است، اما دست آخر باید شروع به عشقورزیدن کنیم تا بیمار نشویم و اگر نتوانیم عشق بورزیم، لاجرم بیمار خواهیم شد.
فروید در این مقاله در باب تمدن، انزوای داوطلبانه (voluntary isolation) را موردبحث قرار داد. او ادعا کرد که از بین سه منبع ناراحتی یعنی بدن، دنیای بیرونی و روابط انسانی، بزرگترین درد همیشه از روابط انسانی سرچشمه میگیرد.
«ما به اندازهی زمانی که عاشق هستیم در برابر رنج، بیدفاع و آسیبپذیر نیستیم. هرگز بهاندازهی زمانی که ابژهی مورد علاقهی خود یا عشق او را از دست دادهایم، عاجزانه غمگین نیستیم.»
برای اجتناب از درد، خود را کنار میکشیم و در نتیجهی حالت آسودگی، خودمان به دنبال راهحل میگردیم. ممکن است یک دنیای شخصی بسازیم مثلاً از طریق کار کردن، نوآوری در هنر و علم، و لذت بردن از هنر و زیبایی یا تسلیم کردن خود به مواد مستکننده. اگرچه این کنارهگیری نوعی دفاع برای حفاظت از خود است، اما میتواند زمینهای از آسیب روانی نیز باشد. بنابراین، فروید به این نتیجه رسید که بهتر است برای عضویت در جامعهی انسانی تلاش کنیم.
مانع محرک
فروید (1955/1920) ابتدا مانع محرک را بهعنوان یک ساختار ذاتی توصیف کرد که برای نوزاد بهصورت «سپر محافظ در برابر محرکها» عمل میکند. این محافظت در برابر محرکهای مضر و توانفرسا بهعنوان عملکرد مهمتر برای نوزادِ آسیبپذیر نسبت به دریافت محرکها در نظر گرفته میشود.
فروید (1955-1920) به این استعاره یک ویژگی بیولوژیکی-عصبی نسبت داده است. او آن را آستانهای حسی و ادراکی برای محرکهای ورودی میدانست. غشایی بیرونی که لایههای عمیقتری در زیر آن وجود دارد. این مانع محرک پیشرو واسطهای بین نهاد و دنیای بیرونی است که بعدها ایگو (خود) نامیده شد. بنابراین مانع محرک، آستانهای برای محرکهای درونی نیز محسوب میشود. بر همین اساس، تنش کاهش مییابد و تعادل حیاتی از طریق این مانع حفظ میشود.
با این حال، ادغام مفاهیم بیولوژیکی و روانی منجر به سردرگمی در مورد مانع محرک شده است (اسمن 1983). دنیل استرن (1985) نسبت به این مفهوم انتقاد داشت؛ زیرا فروید آن را در چهارچوب حالت خودشیفتگی اولیه قرار داده بود، مفهومی که استرن با آن مخالفت کرد. نویسندگان دیگری در حوزهی روانکاوی این مفهوم را دوباره اصلاح کردهاند. به گفتهی اسمن «مانع محرک» یک مکانیسم غربالگری درونی، انتخابی و بالغانه است.
یک مکانیسم فعال با یک عملکرد خودتنظیمی دوگانه:
- پذیرش محرکهایی با نوع و شدت خاص
- دفع سایر محرکها، با توجه به درجهای که این محرکها به سازگاری ارگانیسم کمک میکنند
بر این اساس، مانع محرک به دنبال حفظ تحریک مناسب است (1971_گدیمن 1993 استن). این بدان معناست که نوزاد، هم به دنبال محرکها است و هم از آنها اجتناب میکند. اجتناب از محرکها از طریق این ساختار ذاتیِ منحصربهفرد و محافظتی تسهیل میشود که توسط مادر ارائه شده و خود بهعنوان یک بازدارندهی محرک عمل میکند (1963-خان،1965 بنجامین). جستجوی محرکها در خدمت دلبستگی و اجتناب از محرکها مقدمهی دفاع و فردیت است (شاپیرو، استرن،1980) در اینجا میتوان ظرفیت تنهایی را نیز اضافه کرد. بسیاری معتقدند که مانع محرک در طول زندگی وجود دارد و از یک مکانیسم بسیار منفعل به عملکرد پیچیدهی ایگو تبدیل میشود (فورست،1978، گدیمان 1971).
شکاف در مانع محرک که در اثر نفوذ محرکها ایجاد میشود را میتوان تروما نامید. با این حال، تروما میتواند هم پیامد تحریک شدید و هم محرومیت از تحریک باشد. هر دو وضعیت میتواند شدید یا مزمن و همچنین فزاینده باشد. شیفتگی محرک و میل وافر محرک دو روی یک سکه هستند: در حالی که فرد مایل است اثر محرک را کاهش دهد، به طور مداوم به دنبال محرکهای مشابه جدید است. آنچه معمولاً از آن اجتناب میشود، رابطهی انسانی به نفع سایر محرکها است. بنابراین، ناتوانی فرد در جهت احساس رضایت، زمانی که خودش بهتنهایی ممکن است نه تنها از محرومیت و از یک مانع محرک قوی ناشی شود، بلکه از یک مانع ضعیف و بیش از اندازه سنگین، تغذیه میشود.
کنارهگیری، در قالب یک روش که بهتر است تنها باشی (دلا خو کن به تنهایی)، بهعنوان یک پاسخ دفاعی ظاهر میشود. از نقطه نظر متن فوقالذکر، میل تحریکآمیز و بیزاری نسبت به تحریک (ولع فرار از تنهایی در حالی که در تلاش برای محافظت از آن است) به یک پارادوکس کمتر گیجکننده تبدیل میشود.
همزیستی و درخودماندگی بهنجار
مارگارت ماهلر (ماهلر، پین و برگمن 1975) در نظریهی جدایی-تفرد چنین فرض کرد که نوزاد بلافاصله پس از تولد، موجودی عمیقاً تنها و درمانده است. در دو ماه اول زندگی، یعنی مرحلهی درخودماندگی بهنجار، نوزاد در یک پوستهی درخودمانده زندگی میکند که منجر به نابهسامانی نمیشود. مانع محرک، خودبزرگبینی ناشی از ارضای نیازهای بیولوژیکی و کامروایی خیالی (که همگی دیدگاههای فرویدیاند)، نوزاد را از آگاهی راجع به تنهایی محافظت میکند.
این ادعای بحثانگیز مبنی بر اینکه یک مرحلهی رشد طبیعی باید با اختلال درخودماندگی یکسان فرض شود، آغازگر مباحثات علمی بود. ماهلر در سال 1982 بیان کرد که این مرحلهای از سازگاری در زندگی خارج رحمی است که طی آن «نوزاد باید به تعادل حیاتی فیزیولوژیکی دست یابد، یعنی تنظیم درونی کافی در هماهنگی با ریتمهای صوتی و ایمایی مراقب… هر نوزاد یک شریک فعال در گفتوگوهای اولیه است». ماهلر در یک تبادل نظر خصوصی با استرن در سال 1983، همچنین پیشنهاد کرد که مرحلهی درخودماندگی میتوانست بیداری نامیده شود (استرن 1985)، اصطلاحی که بسیار شبیه به احساس رو به رشد خود از استرن است. پاین (1994)، همکار ماهلر، درخودماندگی نسبی را توصیف میکند که او آن را «هماهنگی اولیه با محرکهای فیزیولوژیکی درونی» میداند.
براساس نظریهی جدایی-تفرد تجربهی نوزاد از ماه دوم زندگی، همزیستی اجتماعی است. نوزاد از پوستهی درخودماندگی خارج میشود و وارد یک وحدت دوگانه میشود، یعنی در یک حالت تمایزنایافته با مادر که با «توهم مرز مشترک» (ماهلر_ 1975) همراه است. ادغام (fusion) همزیستانه که همراه با احساس همهتوانی و قادر مطلق است، نوزاد را از آگاهی نسبت به جدابودگی (که با جدایی متفاوت است) و بنابراین از درک زودرس و ترسناکِ تنهایی محافظت میکند. در پرتو تحقیقات نوزادان، پاین (1994،2004) بیان کرد که این مرحله برای تجربهی لحظات یکپارچه شدن (به عنوان مثال، عدم تمایز و بیمرزی) که میتواند در طول مراقبت پدیدار شود، حیاتی است (برای بحث در مورد تجربهی یگانگی، به متن بعدی مراجعه کنید). در این صورت است که یکی شدن نه تنها برای نوزاد بلکه برای مادر نیز بسیار مهم میشود؛ و آن زمان است که یکی شدن به نوعی جداسازی میرسد، که برای جفتِ مادر-نوزاد متفاوت است.
انزوای اولیه، عدم ارتباط با خود و به حال خود بودن
کار وینیکات نمادی در درک ریشهها و اهمیت تحولی تنهایی است و همچنان بر تفکر معاصر پیرامون این موضوع در حوزهی روانکاوی تأثیر میگذارد (میتوانید به مفهوم اصطلاح بولا (1989) و نیز مفهوم انزوای شخصی در موقعیت پیوستهی درخودماندگی دوران نوزادی آگدن (1994) مراجعه کنید).
وینیکات (1988) وجود تنهایی اساسی را در ابتدای زندگی و در طول مرحلهی پیشااولیهی رشد (pre-primitive)، معرفی کرد. این شامل یک تناقض است، زیرا حاکی از انزوا پیش از وابستگی است، یعنی نوزاد از وابستگیِ مطلق خود توسط مراقب آگاه نیست. این مفهوم همچنین دلالت بر خودشیفتگی، توهم قدرت مطلق و تمایزنایافتگی مادر و نوزاد دارد. انزوا بهعنوان یکی از مراحل اولیه در نظر گرفته میشود، نه بهعنوان مرحله اولیهی مشخص؛ به این معنی که سایر مراحل اولیهی ممکن، مثل همزیستی و اشتراک، نادیده گرفته نمیشوند (ایگن، 2008).
خودِ بدون ارتباط در اولین سال زندگی ظاهر میشود. سپس تغییری در ادراک ابژههای عشق، از ابژهی ذهنی به ابژهی عینی ادراک شده، یعنی از مرحلهی یکی بودن با مادر به مرحلهی جدا شدن از مادر، رخ میدهد (وینیکات، 1965). با استفاده از نمادها، جنسِ ارتباط از حالت ضمنی و مبهم به حالت صریح و ملموس تغییر میکند. نوزاد حوزهی خود بزرگبینی را ترک میکند و از ارتباط لذت میبرد. اما دقیقاً در آن زمان یک هستهی کاملاً خصوصی وجود دارد که ارتباط برقرار نمیکند و همیشه تنها میماند، چراکه مجبور است تنها بماند.
وینیکات نوشت:
اگر چه افراد سالم ارتباط برقرار میکنند و از برقراری ارتباط لذت میبرند، واقعیت دیگر نیز به همان اندازه صادق است، اینکه هر انسانی، فردی منزوی، همواره بدون ارتباط، ناشناخته و درواقع پیدانشده است (وینیکات، ص 187).
این همان بازی قایم باشک است که در آن “پنهان ماندن لذت است؛ اما پیدا نشدن فاجعه” (وینیکات، 1965، ص 186). گرچه این نحوهی ارتباط غیرکلامی نیست، اما برای همیشه بیصدا، شخصی و نشانهی زنده بودن است. به نظر میرسد این دیدگاه منعکسکنندهی تنهایی وجودی است.
وینیکات (1965) همچنین بیان کرد که سلامت به معنای توانایی استفاده از عدم ارتباط به معنای ارتباط بیصدا یا پنهانی با ابژههای ادراک شدهی ذهنی و توانایی از دست دادن ارتباط با واقعیت مشترک با هدف احساس واقعی بودن، حفظ و تقویت خود واقعی است.
در واقع، هرچه این عنصر بدون ارتباط (وینیکات 1965) بیشتر در معرض خطر آشکار شدن و تغییر قرار گیرد، دفاعی که ما برای مقابله با این تهدید به کار میبریم ابتداییتر است، چراکه حفاظت از درونیترین وجود و هستی، استقرار خود واقعی را تسهیل میکند. در این رابطه وینیکات را میتوان بهعنوان پیشکسوت محققان بعدی که جنبههای مفید تنهایی را بررسی کردند، در نظر گرفت (برای بررسی، به کاپلان و بوکر، فصل یک مراجعه کنید).
هر نوزاد انسانی یک خود واقعی دارد که از طریق حرکات بدنی خودانگیخته ظاهر میشود و توسط مادر بهاندازهی کافی خوب شناخته میشود. مادر آیینهی نوزاد است، یعنی با حساسیت و اطمینان به نیازهای او پاسخ میدهد و در نتیجه رشد خود واقعی را در نوزاد تسهیل میکند (وینیکات 1971). نوزاد احساس زندهبودن میکند، یک ماهیت روانتنی، با تداوم هستی (وینیکات، 1985، 1965). این حالت خوششانسی در ظرفیت نوزاد برای خلاقیت و استفاده از نمادها (مانند زبان، بازی نمادین، رؤیاپردازی) منعکس میشود که محتوای زمانی که به تنهایی سپری میکند را تشکیل میدهد.
در ابتدای زندگی، محیط به نیازهای نوزاد پاسخ میدهد و بنابراین نوزاد حالتی از تنهایی بدون مانع را تجربه میکند، مرحلهای از به حال خود بودن. نوزاد این تنهایی را با نشان دادن حرکات بدنی خودانگیخته پشت سر میگذارد و محیط را کشف میکند، بدون اینکه درک خویشتن را از دست بدهد. اما اگر محیط بر این نوع بودن نوزاد تأثیر بگذارد (مثلاً با دخالت یا تقاضای پذیرش یا واکنش ناسازگار)، تجربهی بودن، بدون نیاز به واکنش مداوم تحریک خارجی، مختل میشود. نوزاد به مرحلهی تنهایی خود باز میگردد، اما این تنهایی اکنون از دفاعهای اولیه تشکیل شده است. شکافی بین خود واقعی، که باید از دستکاری شدید توسط محیط محافظت شود، و خود کاذب یا پذیرنده، رخ میدهد (وینیکات، 1985).
وینیکات (1965) بعداً در تشخیص سبکهای عدم ارتباط صریحتر میشود. به غیر از عدم ارتباط ساده (نوعی سکون)، سبکهای عدم ارتباط فعال یا واکنشی وجود دارد. عدم ارتباط فعال شکلی از تنهایی داوطلبانه (بالقوه مفید) است، در حالی که عدم ارتباط واکنشی یک حالت آسیبزا است که پیامد تداخل با محیط است. بنابراین یک مسئله تنها بودن است، یعنی شناخت و حفظ این هسته از خود، و مسئلهی دیگر جدا بودن، یعنی زندگی کاذب در دنیای خالی از ابژههای واقعی.
وینیکات به زیبایی این دنیای خصوصی را به تصویر میکشد:
ما باید آن جنبه از سلامت را بشناسیم:
خود مرکزی بدون ارتباط که برای همیشه ایمن از اصل واقعیت و نیز ساکت است.
در اینجا ارتباط غیرکلامی نیست؛ بلکه مثل موسیقی آسمانی است، کاملاً شخصی.
متعلق به زنده بودن است.
و در سلامتی، به دلیل ارتباط است که به طور طبیعی پدید میآید.
طرحوارهی بودن با خود
مفهوم طرحوارهی بودن با خود (Schema-of-being-with-the-self)، توسط استرن (1994,1995) معرفی شد. این از مفهوم با خود ماندن وینیکات (1965) و آثار تاستین (1990) با کودکان اوتیستیک با عملکرد بالا الهام گرفته شده است. استرن (1994، 1995) یک مدل طبقهبندیشده از رشد را معرفی کرد که بعدها بازنگری شد (استرن، 2000) شامل سه حس پیشکلامی از خود– خود تکوینی، خود مرکزی، و خود ذهنی (یا بیناذهنی) – که همگی با هم و در تعامل با یکدیگر ظاهر میشوند (به جای اینکه به صورت متوالی رخ دهند).
متاثر از تحقیقات نوزادان (مثل تروارثن، 1979)، استرن از دیدگاه دوگانگی اولیه[6] حمایت میکند، به این معنا که تبادل بیناذهنی از ابتدای زندگی حضور دارد یا اینکه خود از همان ابتدا با دیگری متمایز است و بهتدریج شکلهای جدیدی از ارتباط را توسعه میدهد. مرتبط با مفهوم تنهایی، «خود در حضور دیگری» (استرن، 1985، 2000) است که ما را به یاد مفهوم وینیکات از توانایی تنها بودن در حضور مادر میاندازد. این یک نوع تغییر یافته از «بودنِ خود همراه با دیگریِ خودتنظیمشده» است و به تجربهی نوزاد از تنها بودن با ادراکات، احساسات، افکار و اعمال خود در مجاورت فیزیکی مراقب اشاره دارد. حتی بیشتر مربوط به مطالعهی تنهایی، طرحواره-بودن-با-خود است، که نشان دهنده نحوه بودن با خود، بدون دیگری در اطراف، “یک حالت شناور ذهنی، تنهایی” است (استرن، 1995، ص 108)، که طی آن فعالیتهای ذهنی صورت می گیرد، اما فرد به آنها توجه نمیکند.
استرن (۱۹۹۵) همچنین استدلال کرد وقتی تنها هستیم، “همیشه چیزی در حال وقوع است” (ص ۱۰۹)، مانند به طور عمدی طولانی کردن یک لحظه آرام به منظور حفظ حالت تعادل. این تکوین احساس است. این لحظه از تجربه زیسته، “راهی برای بودن با خود” یا بهتر بگوییم “راهی برای بودن یک بخش از خود با بخش دیگر خود” است. انگار که فرد عملیات پیچیدهی ذهنی خود را از دور مشاهده میکند، بدون دخالت، بدون نیاز به تکمیل یک تکلیف و ارائهی محصول. این لحظه به دو صورت بینفردی است: «یک راه منفی برای بودن با کسی» است، زیرا آگاهی و مزاحمتها را کاهش میدهد، و همزمان راهی است برای اینکه بخشی از خود با بخش دیگرش باشد.
طرحوارهی “بودن با خود” همان ساختار طرحوارهی “بودن با دیگری” را دارد (استرن، ۱۹۹۵). هر دو طرحواره از مقادیر ثابت مشابه استفاده میکنند که حول اشکال احساسی ساخته میشوند، شکل روایتی به خود میگیرند و با انگیزهها و عملکردهای بینفردی مشخص میشوند. «این تجربیات، زمان ذهنی را ساختار میبخشند، تقریبا همانطور که موسیقی میتواند. چنین ساختارسازی نه تنها سازماندهی میکند بلکه حس وجود داشتن را نیز تقویت میکند” (استرن، ص ۱۰۸).
مفهوم بیناذهنی از دیدگاه استرن (1985) که تحت تأثیر وینیکات قرار دارد، شامل پذیرش این ایده است که برخی تجربیات به دلیل عدم همآهنگی مادر، قابل اشتراکگذاری نیستند. شفافیت کامل روانی منجر به آسیبشناسی روانی میشود، همانطور که ناتوانی در اشتراکگذاری تجربیات منجر به بیگانگی و تنهایی میشود. ما از نوزادی، بین این دو قطب زندگی میکنیم. بودن با یک فرد خودتنظیمگر به معنای کشف مشترک تعادل بین افشای خود و حفظ حریم خصوصی است. در شرایط عدم سلامت بدنی، نبود هماهنگی از سوی مادر در نوزاد حس تنهایی غریب ایجاد میکند.
از دیدگاه استرن، انزوا تنها زمانی احساس میشود که ابتدا اشتراکگذاری صورت گرفته و سپس از دست رفته باشد. در نهایت، با ظهور زبان در پایان سال اول زندگی (احساس خود و دیگری به صورت کلامی)، نوزاد بیش از پیش ممکن است ناتوانی در اشتراکگذاری برخی تجربیات را نه تنها با دیگران بلکه با خود نیز تجربه کند. به طور متناقض، زبان شکافی بین تجربهی زیسته و تجربهی بازنماییشده ایجاد میکند و به این ترتیب به بیگانگی دامن میزند، در حالی که همزمان به نوزاد امکان میدهد تا حالت خود از «بودن با دیگران در صمیمیت، انزوا، تنهایی، ترس، حیرت و عشق» را به اشتراک بگذارد (استرن، صفحه 182). با ظهور عملکرد نمادین، حوزهی خصوصی بین خود کاذب و خود واقعی شکل میگیرد؛ این حوزه شامل تمام تجربیاتی است که به اشتراک گذاشته نمیشوند، بلکه انکار هم نمیشوند. به این معنا که این تجربیات توسط زبان قابل دسترسی و از طریق تجربه قابل تغییر هستند.
ظرفیت تنها بودن
فورت-دا
نوهی فروید، پسر بچهای ۱۸ ماهه، بهطور مکرر بازیهای زیر را انجام میدهد: او اشیای کوچک را برمیدارد و آنها را به گوشهی اتاق، زیر تخت یا جاهای دیگر پرت میکند و با صدای بلند کلمه «اُ – اُ – اُ – اُ» (بخشی از کلمه آلمانی «فورت» به معنای «رفته») را میگوید.
او جلوی یک آینه بزرگ که تا کف زمین نمیرسد، میایستد و سپس خم میشود تا خودش را پنهان کند. وقتی مادرش برمیگردد، به او با عبارت بچگانهی «اُ – اُ – اُ – اُ» خوشامد میگوید. وقتی پدرش در مقابلش است، او یک اسباببازی را میگیرد و اگر از آن عصبانی باشد، آن را پرت میکند و میگوید «برو جلو» و در غیاب مادرش، یک قرقرهی چوبی را که تکهای نخ به آن بسته شده است، میگیرد و نخ را گرفته و آن را از روی تخت خود پرت میکند؛ وقتی ناپدید میشود، با تعجب میگوید «اُ – اُ – اُ – اُ» و سپس دوباره قرقره را میکشد و با شادی ظاهر شدنش را با کلمه «دا» (آنجاست) خوشامد میگوید.
این بازیها و بازیهای مشابه دیگری توسط کودکان در سراسر جهان انجام میشود، اما این فروید (1920/1955a) بود که مشاهده رشدی نوه خود را بهعنوان دستاورد فرهنگی بزرگ کودک تفسیر کرد. این بدین معنا است که کودک از رضایت غریزی چشمپوشی میکند و قادر میشود غیبت مادر را تحمل کند. هر مادری با انجام بازیهای پیکابو (peekaboo)[7] با نوزادش، به او کمک میکند که بداند غیبت او با دیداری مجدد همراه است. کودک ناپدید شدن و ظهور مجدد مادرش را به اجرا در میآورد و از انفعال تجربه به سمت فعالیت بازی حرکت میکند (فروید، 1920/1955a، ص 17).
به نظر میرسد اصل لذت این بازیها را برمیانگیزاند. کودک بهتدریج میتواند بر درد جدایی خود چیره شود و حتی از این فعالیت لذت ببرد. در تمام این بازیها، توانایی نوزاد در استفاده از نمادها، کارکردن از طریق تجربه و به یاد آوردن مادر و ظهور مجدد او، راهی اساسی برای مقابله با غیبت و تنهایی است که توسط کودکان در سراسر جهان استفاده میشوند.
احساس اقیانوسی و تجارب یکی بودن
مفهوم احساس اقیانوسی (احساس جاودانگی) توسط رومن رولان مطرح شد و فروید (1930/1961) در ارتباط با باورش به خودشیفتگی اولیه[8] در دوران نوزادی آن را مطرح کرد. او این احساس را بهعنوان «احساس ‘جاودانگی’، حس نامحدود و بیحد و مرز بودن» (صفحه ۶۴) و “احساس پیوندی گسستناپذیر و یکی بودن با جهان خارج بهعنوان یک کل» (صفحه ۶۵) تعریف کرد. به تعبیر او، این احساس ممکن است در تنهایی رخ دهد مثلاً در تماس با خدا، طبیعت یا هنر یا در ارتباط بسیار نزدیک با فردی دیگر، مثلاً در عشق، جایی که انتظار میرود احساس تنهایی برطرف شود. یا ممکن است به شکل تجربهی خلسه یا عرفان باشد. فروید (1930/1961) در تلاش برای فرمولبندی یک توضیح ژنتیکی از این تجربه، آنطور که خود آن را نامید، احساس اقیانوسی را نتیجهی بازگشت به حالت خودشیفتگی اولیه، جایی که هیچ تمایزی بین درون و بیرون وجود ندارد، یا احیای خودشیفتگی بی حد و حصر میدانست. دیدگاهی که بعدها توسط ماهلر (ماهلر و همکاران، 1975) در توصیف تجارب یکپارچگی (همانطور که قبلاً ذکر شد) پذیرفته شد.
اخیراً، استور (1988) بیان کرد که توانایی احساس اتحاد با دیگری مستلزم درجه بالایی از سازماندهی ایگو و یکپارچگی است. این یک تجربهی حیاتی و بسیار ذهنی است که اثرات مثبت دائمی بر فرد دارد. گاهی اوقات، چنین تجربه ای ممکن است زندگی فرد را کاملاً تغییر دهد. دیدگاه فرویدی که احساس اقیانوسی را بهعنوان یک پسرانش (توهم بازگشت به شرایط نوزادی و به سعادت بهشت گمشده) توصیف میکند، کنار گذاشته شده است. استور فعالیت خلاقانه، اکتشافات علمی، تولد کودک، برخی از شکلهای تمرینکردن، سکوت و تنهایی را بهعنوان محرکهای اضافی برای این تجربه در نظر گرفت. دیدگاه مشابهی از رویارویی روانکاوی و تحقیقات روی نوزادان حاصل میشود: یکپارچگی تنها در صورتی امکان پذیر است که ابتدا یک احساس دست نخورده و محدود از خود (self) ایجاد شود (لاچمن و بیب، 1989). تجربههای یکی شدن، منعکسکنندهی ظرفیتی است که تنها پس از شکلگیری حس خود و دیگری بهدست میآید. منشأ تجارب یکیبودن و احساس پایدار از خود را میتوان در اتصال اولیهی مادر و نوزاد، همآهنگی و ترمیم وقفه در هماهنگی دنبال کرد.
ظرفیت تنها بودن و ضرورت تنهایی
تصور درخشان وینیکات (1965) از ظرفیت تنها بودن در مرکز نظریهپردازی رشدی و بالینی او و در مرکز بینش روانکاوانه در مورد تنهایی قرار دارد. این شامل یک پارادوکس است: «بهعنوان یک نوزاد و کودکِ خردسال، این تجربه شامل تنها بودن در حضور مادر است” (ص 30). مادر در ماه اول زندگی با نوزاد خود همانندسازی میکند، حالتی که اشتغال ذهنی اولیهی مادرانه[9] نامیده میشود و نوزادش را در آغوش میگیرد، حالتی به نام تعلق خاطر ایگویی یا ارتباط با ابژه. نوزاد بهتدریج، این مادر حامی را درونیسازی میکند و قادر به تحمل و لذت بردن از تنهایی میشود.
هیچ کس واقعاً تنها نیست، زیرا همیشه کسی آنجاست، و تنها در این تنهایی پیچیده است که کودک میتواند خود واقعی خود را آشکار کند.
این جنبه از تصور وینیکات را میتوان بهعنوان ضرورت تنها بودن در نظر گرفت، اگرچه او به صراحت بین ظرفیت و ضرورت تمایز قائل نشد (شاخت، 2001). ضرورت تنها بودن در عباراتی مانند موارد زیر توضیح داده شده است (وینیکات، 1965):
«فقط در هنگام تنهایی (به معنای بودن در حضور کسی) است که نوزاد میتواند زندگی شخصی خود را کشف کند» (ص. 34).
ظرفیت تنها بودن بهعنوان نشانه اصلی بلوغ عاطفی تلقی میشود و توسط همهی افراد به دست نمیآید، در حالی که ضرورت تنهایی امری جهانشمول است.
وینیکات (1965) توصیف جامعی از آنچه میتوانیم «تنهایی در سالهای اول زندگی» بنامیم ارائه کرد:
«نوزاد میتواند به شکلی گسسته و نامنسجم دست و پا بزند و در وضعیتی باشد که هیچ جهتگیری وجود ندارد، بهگونهای که بتواند برای مدتی بدونِ واکنش به عوامل بیرونی یا آنکه به سوی اشتیاقی حرکت کند، وجود داشته باشد. (ص 34)
او همچنین این ادعای رشدی را مطرح کرد که بسیاری از افراد قبل از پایان دوران کودکی میتوانند از تنهایی لذت ببرند و برخی از کودکان حتی ممکن است به تنهایی بهعنوان با ارزشترین دارایی اهمیت دهند (وینیکات، 1965، ص 61). هنگامی که در مورد خود بدون ارتباط بحث میکند، به صراحت توانایی تنهایی را با توانایی تمرکز روی یک کار، هدف اصلی رشد در دوران کودکی مرتبط میکند (وینیکات، 1965).
وضعیت “من تنها هستم” از سه مرحله رشدی عبور میکند. اولین فاز، من، فاز ادغام یا واحد فردی است؛ من شامل هر چیز دیگری است که من نیستم (وینیکات، صفحه ۶۱، 1965). بعد از آن “من هستم” که نشان میدهد نوزاد وجود دارد، زنده است، اگرچه هنوز آسیبپذیر یا حتی در توهم است؛ او دارای ارتباط با واقعیت (آنچه که من نیستم) است و از طریق مکانیسمهای تحلیلی و فرافکنی، قادر به اشتراک گذاری است. اشتراک گذاری به این معنا که وجود او توسط دیگران شناخته میشود. و در نهایت، “من تنها هستم” میآید، که از آگاهی نوزاد نشئت میگیرد که یک مادر قابل اعتماد برای او وجود دارد. با این دیدگاه تنهایی میتواند به عنوان نتیجهای از مرحله “من هستم” (یک موازی نزدیک به موقعیت افسرده کلاین (۱۹۷۵) درک شود. نوزاد، حتی در شرایط مساعد، ممکن است در اشتراک گذاری با شکست مواجه شود، که شکست اصلی این است که او را نمیبیند یا تشخیص نمیدهد که وجود دارد یا توسط مادر درک نمیشود. بنابراین، تنهایی با شناخت وجود، از طریق به اشتراک گذاشتن خود، کاهش مییابد.
شرط لازم برای توسعه ظرفیت تنها بودن، انتقال از ارتباط با ابژه به استفاده از ابژه است. وینیکات (1971) این انتقال را شاید سختترین وظیفه رشدی میداند، به اندازهای که توانایی تنها بودن را بهعنوان یکی از نشانههای اصلی رشد عاطفی میبیند. این شرط مستلزم این است که فرد ابژه را خارج از کنترل همه جانبه خود قرار دهد. به عبارت دیگر، این فرض را دارد که شناخت ابژه بهعنوان یک موجودیت جداگانه، با زندگی مستقل خود در جهان اشیا، وجود دارد. برای این که روند به صورت موفقیتآمیز انجام شود، ابژه باید از نابودی توسط فرد جان سالم به در ببرد. حتی در این حالت مساعد، “هزینه باید پرداخت شود”، بنا بر گفته وینیکات (1971، صفحه ۹۰)، بدون روشنشدن بیشتر در مورد اینکه این هزینه چیست (اگرچه در جای دیگری (ص ۴۱) به درد اشاره کرده است). میتوان فرض کرد که هزینه، تنهایی اساسی وجود انسان است. اگرچه این تجربهای اجتناب ناپذیر است، اما میتوان تا حدی با ایجاد دنیای مشترکی از ابژهها با تنهایی مقابله کرد که با آن سوژه میتواند وابستگی متقابل بالغی ایجاد کند، ویژگیهای جداگانه و متمایزی که سوژه را غنی میکند.
ظرفیت نوزاد برای تنها ماندن – ظرفیتی که در طول زندگی ایجاد میشود – تا حد زیادی به ظرفیت مادر برای تنها بودن بستگی دارد. مشغله اولیه مادری، یعنی احساس اختصاص کامل مادر به نوزاد تازه متولد شده، به تدریج فروکش میکند. برخی از شکستها در سازگاری مادر با نیازهای نوزاد اجتنابناپذیر هستند و این سرخوردگی تدریجی ممکن است سودمند باشد اگر بر اساس توانایی رشد کودک برای مقابله با ناامیدی رخ دهد. تجربیات تنهایی مادر در گذشته، از جمله خاطرات او از تنهایی و مورد مراقبت قرار گرفتن، به این تنهایی مشترک (Solitude à deux) که توسط وینیکات (1965) به شرح زیر توصیف شده است، کمک میکند:
“ارتباط با ایگو (ego) به رابطه بین دو نفر اطلاق میشود که یکی از آنها در هر حال تنهاست. شاید هر دو تنها باشند، اما حضور هر یک برای دیگری مهم است. (ص 31)”
بنابراین، اکنون میتوان بین کنارهگیری و تنهایی خوشخیم تمایز قائل شد. کنارهگیری، دفاعی در برابر ترس یا اضطراب گزند و آسیب و در برابر خطر بالقوه از دست دادن هویت با چیزی است که فرد از آن کناره گیری میکند. تنهایی خوشخیم نشاندهنده تحمل دوسوگرایی و توانایی تقسیم تنهایی است، یعنی توانایی تنها بودن در حضور فرد دیگری که او نیز تنها است و تنها تصور میشود.
همنشینهای تنهایی
ابژههای انتقالی و پدیدههای انتقالی
وینیکات (1958، 1971) یک فضای میانی از تجربه کردن را پیشنهاد داد که واقعیت درونی و زندگی بیرونی هر دو را در برمیگیرد – و به نزدیکی با توانایی تنهایی مرتبط است. این ناحیه یک فضای بالقوه بین سوژه و ابژهای است که خارج از کنترل مطلق سوژه است. این «یک قرارگاه برای فردی است که درگیر وظیفهی دائمی حفظ واقعیت درونی و بیرونی به صورت مجزا است.» (وینیکات، 1971 ص.2).
در این حوزه، ابژههای انتقالی (Transitional objects) و پدیدهی انتقالی (transitional phenomena) در ابتدای زندگی ظاهر میشوند و پس از آن استفاده از نمادها و بازی و در نهایت فرهنگ دنبال میشود. ابژهی انتقالی ممکن است انگشت شست، پستانک، پتو، خرس عروسکی، عروسک یا بعداً یک شیء سخت باشد. پدیدههای انتقالی نسبتاً نامشهود هستند، حالتهایی مانند صداهای (موسیقی) نوزاد، حرکات ریتمیک و سایر عادات و آیینها که معمولاً در زمان قبل از خواب ظاهر میشود. بهعنوان مثال، یک ماشین اسباببازی که بهطور پیوسته در دسترس کودک است. والدین استفاده از ابژههای انتقالی را تصدیق میکنند (آنها فرزندان خود را تشویق به استفاده از آنها میکنند) به این معنا که آنها اجازهی تجربهی توهم را میدهند. ابژهها و پدیدههای انتقالی سالم و جهانشمول محسوب میشوند. آنها بخش قابل توجهی از زمان تنهایی را در دوران نوزادی و کودکی تشکیل میدهند، و همچنین راهی برای مقابله با درد تنهایی حتی در کودکیاند، همانطور که وینیکات (1958) بیان کرد:
الگوهای ایجاد شده در نوزادی ممکن است در دوران کودکی دوام یابند، طوری که ابژهی دلچسب اصلی در زمان خواب یا زمان تنهایی یا حتی وقتی حالت افسردگی تهدیدکننده است، ضروری باشد. (ص 232)
ابژههای انتقالی و پدیده انتقالی اولین جلوههای بازی، بازی مشترک و خلاقیت هستند. با بالا رفتن سن، معنای خود را از دست میدهند و در سراسر تجربهی فرهنگی پراکنده میشوند. کودکان هنگام بازی، در حضور مادر و در تنهایی، کارهایی را در زمان و مکان انجام میدهند و احساس کنترل بر جهان بیرونی را تجربه میکنند. بازیکردن هم به معنای پیوستن و هم جداشدن است. اگرچه کودک ارتباط درون با بیرون را تجربه میکند، اما همان زمان به وضعیت نزدیک به عقبنشینی (وینیکات، ۱۹۷۱) میرسد، مشخصهی آن دلمشغولی و حس از دست دادن بدون از دست دادن ابژهی درونیشده با مادر است. کودک قادر است وضعیت نامنسجم و گسستهی خود را فراموش کند، زیرا مادر توانسته است او را تنها بگذارد و چون مادر در دسترس است «به یاد آورده میشود بعد از آنکه در حال فراموشیست» (وینیکات، ص ۴۸).
شخص و تجربهی فرهنگی یک واحد را تشکیل میدهند. بازی خلاقانه، در سالهای اول زندگی، پیشدرآمدی برای ظرفیت بهرهگیری از میراث فرهنگی و مشارکت در آن است. علاقه به دنیای بیجان ممکن است بهعنوان یک مدل ارتباطی با ابژه نقش مهمی در خودتنظیمی داشته باشد. وینیکات (۱۹۷۱) به درستی فضای احتمالی را بهعنوان محدودهی نامحدود جدایی توصیف میکند (ص ۱۰۸)، که میتواند با بازی پر شود، طوری که درد یا به عبارت دیگر جدایی خود، به طور مؤثر حل و فصل شود. در این خط فکری، اضطراب جدایی نشاندهندهی انکار جدایی و ناتوانی در تنها بودن است. وینیکات (۱۹۵۸) مورد یک پسر هشتساله را شرح داد که بعد از افسردگی مادر و جدایی واقعی از او به منظور انکار ترس جدایی از مادرش به صورت وسواسگونه از یک ریسمان استفاده میکرد تا چیزها را به هم وصل کند. اگر محیط خانوادگی این فضای بیپایان فرصتها برای خلاقیت را تسهیل کند، جدایی بهتدریج به یک شکل سازشی منحصربهفرد با گذشته، حال و آیندهی فرهنگ او تبدیل میشود.
بازنمایی تعاملات تعمیمیافته و همراه فراخوانیشده
استرن (1985) دورههای 2 تا 6 ماهگی را بهعنوان اجتماعیترین دورهی زندگی تعریف کرد. در این زمان، نوزاد حس خود هستهای (core self) و روابط هستهای را تجربه کرده و تجربهی بودن خود با دیگری را سازماندهی میکند. این بودن با خود که تنظیمکنندهی دیگری است، منبع بازنماییهای تعاملاتی است که تعمیم یافته است (RIGs) و بازنماییهای ذهنی رویدادهای تعمیمیافته از مواجههی زندگی با دیگران هستند. حافظهی رویدادی نقشی مرکزی در اینجا ایفا میکند. هر بار که چنین بازنماییای فعال شود، نوزاد یک همراه فراخوانی شده در ذهن دارد که ممکن است بهعنوان یک محافظ در برابر تنهایی در نظر گرفته شود. همراهان فراخوانی شده میتوانند تمام طول عمر فعال شوند. استرن نوشت:
به خاطر حافظه، ما بهندرت تنها هستیم، حتی (به خصوص) در طول نیمهی اول از سال اول زندگی. نوزاد برخی اوقات با همراهان واقعی خارجی و تقریباً همیشه با همراهان فراخوانی شده در تعامل است. رشد، نیازمند یک گفتگوی مداوم، معمولاً ساکت، بین این دو است. (ص 118)
از این لحاظ، تنهایی همواره سرشار از ازدحام است. نوزاد برای مدتی تنهاست، با یک اسباببازی که مادر قبلاً آن را زنده کرده یا شخصیت داده است بازی میکند. این اسباببازی به یک شخص خودتنظیمکننده تبدیل شده است، یک همراه واقعی در تنهایی. خود (self) تنها و همزمان اجتماعی است، زیرا تجربه نوزاد ” تجربه من با دیگری” است (استرن، 1985 ، ص 115)، و نه یک تجربهی ما یا تجربه ادغام، چه دیگری یک دیگری واقعی باشد یا همراه فراخوانده شده.
همراهان خیالی
در زندگیِ بسیاری از کودکان نوپا و پیشدبستانی، یک همراه خیالی وجود دارد. این همراه یک شخص یا حیوان نامرئی است که توسط کودک خلق شده است و مدت زمان زیادی با آن صحبت و بازی میکند، گویی این همراه واقعی است. همچنین میتواند یک ابژهای باشد که بصورت واقعی به آن جان داده است (مثلا یک عروسک). در میان تفسیرهای روانکاوانه مختلف از کارکردهای رشدی این خلاقیت، تفسیری است که بر اهمیت آن در مبارزه کودک با تنهایی تأکید میکند (بندر و ووگل، 1941؛ بنسون و پرایر، 1973؛ ناگرا، 1969). غفلت و طرد کودک؛ تغییر توجه مادر به چیزی دیگر، مانند زمانی که یک برادر یا خواهر متولد میشود؛ و عدم داشتن همبازیهای واقعی قبل از اینکه کودک به مدرسه برود، برخی از منابع رایج تنهایی و دلایل ایجاد یک همراه خیالی هستند. کمبودی در زندگی کودک، یک زخم روانی خود شیفتهوار کمابیش جدی، با این تخیل جبران میشود. داستان یک پسر ۱۰ساله، تکفرزند که تجربه مرگ یک برادر یا خواهر، ترکشدن توسط پدر و غفلت از سوی مادر را تجربه کرده بود، در ادامه آورده شده است (بندر و ووگل):
داشتم بازی میکردم و یک روز به نظر میرسید که یک برادر و یک خواهر داشتم – جان و مری. آنها زمانی میآیند که من خیلی تنها هستم، نه زمانی که با پسرها بازی میکنم. آنها خیلی شبیه من هستند. برادرم 9 ساله و خواهرم ۱۰ساله هستند. آنها بسیار زیبا هستند. با من بازی میکنند و فقط در مورد بازیها و جایی که من هستم صحبت میکنند. آنها میپرسیدند چرا همیشه بد بودهام. آنها میگویند اگر همیشه بد باشم و هرگز خوب نباشم، دیگر نمیآیند. وقتی همیشه تنها هستم، آنها برای من آرامش زیادی دارند. (ص 59)
همراه خیالی معمولاً دارای ویژگیهای خوبی است: او مهربان، باهوش، قوی، دوستداشتنی، مرتب، مطیع و در نتیجه مورد قبول والدین است (ناگرا، 1969). از طریق این خلقکردن، کودک در دورهای که قدرت مطلق کودکی فروکش میکند، ازبینرفتن تدریجی تصاویر ایدهآل والدین رخ میدهد و واکنشهای سوگواری ظاهر میشود، احساس میکند که مورد پذیرش و محبت والدین قرار میگیرد. همدم خیالی را میتوان بهعنوان یک نگهبان خودشیفتهوار و یک خود انتقالی برای همهی کودکان، مستقل از دورهی رشد آنها، بهعنوان وسیلهای برای کاهش تنهایی معمول و مزیت تنهایی اجتنابناپذیر، در نظر گرفت.
نتیجهگیری و جهتگیریهای آینده
تقدم پارادوکس
دیدگاههای مختلف روانکاوی در مورد تنهایی به معنای احساس تنهایی ارائه و مورد بحث قرار گرفت. این دیدگاهها به مدلهای متفاوتی مانند محرک/ساختار فرویدی و مدل روابط ابژه تعلق دارند. در بیشتر آنها، نوزاد بهعنوان موجودی درمانده اساساً تنها و در عین حال تمایز نیافته به تصویر کشیده میشود. کارکرد اصلی این عدم تمایز بین نوزاد و دنیای ابژهها، از نوزاد در برابر ادراک تنهایی یا وابستگی کامل به مراقب محافظت میکند، بنابراین به ایجاد احساس همهتوانی یا وهم کمک میکند. فرد در حال رشد بهتدریج از ساحت خودشیفتگی کمابیش عمیق، پوشش و تنهایی کمابیش غیرقابل نفوذ، به درونیسازی روابط یا ابژههای خوب حرکت میکند، طوری که هنگام تنهایی قادر باشد احساس تنهایی نکند. منطقی است که روانکاوی، با تأکید بر رابطهی دو نفره، ترس از تنهایی را یکی از ترسهای طاقت فرسا میداند. بعضی از نویسندگان (با تغییرات قابل توجه) وجود یک خود هستهای خصوصی، کمابیش تنها، ضرورت یا بدیهی بودن تجربیات جداشدن و تنهایی را از اوایل دوران کودکی تشخیص میدهند. عدم احترام به تنهایی نوزادان به اندازهی تجربه محرومیت از رابطه در این دوره سنی آسیبزا است. حق زندگی در “تنهایی باشکوه” (فروید، ۱۹۱۴/۱۹۵۷، ص. ۲۲) و خطرات محرومیت از تنهایی نیز تأیید شده است.
تمایزی بین تنهایی فعال/ارادی و تنهایی واکنشی/دفاعی وجود دارد. با این حال، تنهایی بهعنوان یک موضع دفاعی، موضوعی نه چندان واضح است و نیازمند بینش بیشتر است. در مورد میزان فعالیت یا انفعال نوزاد در زندگی انفرادی او بین نظریهپردازان تفاوتهایی وجود دارد. تنهایی، از جمله عقبنشینی در برابر دردهای نهفته در روابط انسانی است. با این حال، تلقی میشود که زمینهی خوبی برای پرورش اصالت، خلاقیت و روابط واقعی فراهم میکند، اگرچه تعداد کمی از نویسندگان روانکاوی به این موضوع و همچنین به کارکرد سادهی ترمیمی تنهایی توجه کردهاند. قطبیت یا تضاد بین اضداد (بهعنوان مثال، انگیزههای لذتجویی در مقابل انگیزههای ابژهجویی، جدایی در مقابل ادغام، وابستگی در مقابل استقلال، منحصربهفرد بودن در مقابل شباهت/تطابق، حریم خصوصی در مقابل اشتراکگذاری) هسته اصلی چندین تفسیر روانکاوانه از تنهایی را تشکیل میدهند و از دیدگاههای مختلف مورد بررسی قرار میگیرند. دوران نوزادی برای توسعهی انواع مختلف عملکرد نمادین دوره حساسی است که در میان موارد دیگر، شکل محتوای تنهایی شاید تنها و اصلیترین راه برای کاهش تنهایی هستند. تجارب، خواه توهمی و برگشت کننده و خواه فعال و جلورونده، از یکی شدن به عنوان تجارب پیشنمادین و راهی برای فراتر رفتن از تنهایی در دوران اولیهی کودکی در رابطه با مراقب ساخته میشوند.
تقریباً تمام روانکاوان کلاسیک در مورد تنهایی که در اینجا ارائه شد، بر اساس تصور وضعیت اولیهی نوزاد انسان به عنوان یک حالت کمابیش تمایز نیافته – بهاستثنای استرن – نظریهپردازی کردهاند. با این حال، فروید یکی از اولین کسانی بود که با شهود رشدی به دوران نوزادی نزدیک شد، در مورد توانایی نوزاد در تشخیص ابژه دوسوگرا سخن گفت. او در یکی از اولین مقالات خود (فروید، 1895/1966)، وجود یک دیگری در اوایل دوران نوزادی را صریحاً بیان کرد. وی استدلال کرد که ارتباط با این دیگری، یعنی مادر که اولین ابژهی عشق و نفرت و تنها منبع کمک است، زمینهای است که در آن «انسان شناخت را میآموزد» (ص 331).
دوسوگرایی روانکاوانه نسبت به وجود دیگری در آغاز زندگی که دلالت بر دوگانگی یکسانی در مورد امکان تجربهی تنهایی و تنوع در ماهیت این تنهایی در این دورهی سنی دارد، ممکن است منعکسکنندهی ماهیت متناقض باشد.
تنهایی یک پارادوکس چندوجهی است، درست مانند خود (مادل، 1993). پارادوکسی که از بدو تولد یا حتی قبل از آن مشهود است. برخی از جنبههای این پارادوکس که از دیدگاههای روانکاوانهای که قبلاً مورد بحث قرار گرفت، پدید میآید، به شرح زیر است:
-
کودک و نوزاد اساساً تنها هستند؛ اما با یک دیگری ادغام شدهاند.
-
یک وضعیت خودشیفتگی اولیه (تنهاگرایی) همراه با همزیستی اجتماعی وجود دارد.
-
ما به لحظات تنهایی برای کاهش تنش و پیوندهای ابژه برای انگیزش نیاز داریم.
-
ما در حضور دیگری، در ابتدا مادر (در خوش اقبالترین حالت) یا فردی دیگر (با اقبال نسبی) تنها هستیم. همچنین از تنها ماندن با دیگری (در بد اقبالترین حالت) میترسیم.
-
تجربهی تنهایی واقعی (و نه وحشت تنهایی) و لذت بردن از تنهایی دستاوردهایی هستند که تنها از طریق پیوند و مشارکت واقعی ممکن میشوند.
-
شناخت متقابل و سهیمشدن تنهایی در جفت مادر-نوزاد موجب رابطهای سالم میشود.
-
بخشی از خود با سایر بخشهای خود ارتباط برقرار میکند.
-
در فضا و زمان تنها، مجموعهای از همراهان مختلف حضور دارند.
-
جدایی، غیبت و از دستدادن پیششرط پیوند نمادین است.
-
حفاظت از خود هستهای خصوصی نتیجه و پیشنیاز روابط واقعی است.
-
انسان میتواند با دیگری تنها از طریق ظرفیت خود یکپارچه باشد.
به این سؤال که آیا وضعیت اولیهی انسان، وضعیت تنهایی یا پیوند، وجود تک ساحتی یا دوتایی است، دیدگاههای روانکاوانه اخیر و مبتنی بر تحقیق پاسخ میدهند که هر دو وجود دارد. پیشنهاد روانکاوانهی معاصر (ایگل، 2011) برای ادغام نظریهی محرک و روابط ابژه، پشتیبانی بیشتری از این واقعیت فراهم میکند که تنهایی نیازی برای دستیابی به خودتنظیمی و لذت درونی است و زمانی که با آمادگی ذاتی ما برای ارتباط مخالفت میکند، فاجعه است. به نظر میرسد که پذیرش پارادوکس تنهایی و تنش دیالکتیکی آن – تناقضی که ممکن است هرگز به طور کامل حل نشود – یک دستاورد دشوار و در عین حال مهم رشدی و معرفتی است.
پینوشت
تصاویر استفاده شده در این مقاله از مجموعهی آبیِ پیکاسو (۱۹۰۱-۱۹۰۴) و آثار صفوان داحول، هنرمند معاصرِ سوری، الهام گرفته شده است.
منبع
The_Origins_of_Solitude_Psychoanalytic_Perspectives
[1] Solitude
[2] Evangelia Galanaki
[3] Separation Anxiety
[4] longing
[5] losing the love of the object
[6] initial dualism
[7] دالی موشه یا دالیبازی یا دالی یا نوعی بازی است که بزرگترها با خردسالان انجام میدهند. در این بازی، فرد بزرگتر صورتش را میپوشاند و بعد همزمان با آشکار کردن صورتش، عبارت «دالی» یا «دالی موشه» را بر زبان میراند. خردسالان طبیعتاً در واکنش به این حرکت لبخند میزنند یا میخندند. گفته میشود که بازی دالی موشه بر هوش و روابط اجتماعی خردسالان تأثیر مثبتی دارد
[8] primary narcissism
[9] primary maternal preoccupation
![](https://elc.care/wp-content/uploads/2024/06/web-2.jpg)
روانکاوی و پدر
از منظر روانکاوی، اگر بخواهیم در الگوهای ارتباطی که در اجتماع با افراد مختلف داریم، ریز بشویم، سایه فرد به خصوصی به چشم میآید که بسیار نقش ویژهای در نوع نگاه ما به جهان هستی و هنجارهای اجتماعی داشته است؛ بنابراین در این نوشته سعی میکنیم تعریف مناسبی از نقش پدر در سیستم روان ارائه دهیم.
تاریخچۀ نقش پدر در روانکاوی
تاریخچۀ ارتباطات روانکاوانه و نقش پدر عمیقاً با تکامل نظریۀ روانکاوی درهمآمیخته است. نوشتههای فروید در ابتدا بر نقش پدر در رشد کودک، بهویژه مرحلۀ پیشا ادیپی و مرحلۀ ادیپی یا عشق سهگانه (مادر، فرزند و پدر) اشاره داشت که یکی از مفاهیم کلیدی در نظریۀ او است. فروید معتقد بود که در مرحلۀ ادیپی، کودک (معمولاً پسر) نوعی احساس عشق و تمایل جنسی به مادرش پیدا میکند و همزمان با پدر خود به رقابت میپردازد. این تعارض، که در حدود سه تا شش سالگی اتفاق میافتد، تأثیر بهسزایی بر روان کودک میگذارد.
در این مرحله، کودک از پدر بهعنوان رقیب قدرت دوری میکند، اما همزمان به او احترام میگذارد و سعی میکند ارزشها و معیارهای او را درونیسازی کند. این فرایند به تشکیل فراخود یا سوپر ایگو منجر میشود که در آینده نقش مهمی در تعیین رفتارها و تصمیمگیریهای اخلاقی فرد دارد.
پس از فروید، پژوهشها بر اهمیت نقش پدر در رشد پیشا ادیپی[1] تأکید کردهاند و مفهوم پیوند انحصاری مادر و فرزند را به چالش کشیدهاند. مطالعات مشاهدهای و بالینی، ویژگیهای همزیستی را در روابط اولیۀ پدر و فرزند شناسایی کردهاند که نشان میدهد پدر پیش از ادیپ نقش مهمی در شکلدادن به رشد عاطفی و اجتماعی کودک دارد.
از طرفی، دیدگاه اولیهی نظریهپردازان روابط موضوعی[2] رابطۀ مادر- نوزاد را بهعنوان اصل و مبنا درنظر گرفته و رابطۀ پدر- فرزند را بهعنوان ثانویه برجسته کردند.
آنا فروید و دوروتی برلینگهام از جمله کسانی بودند که از این عدم تعادل انتقاد کردند و به اهمیت نقش پدر در شکلگیری شخصیت کودکان اشاره کردند.
با رشد نظری که در این دیدگاه به وجود آمد، باید گفت نقش پدر در رشد دنیای درونی و بهزیستی عاطفی چندوجهی فرد ضروری است. همینظور چشمانداز ذهنی و عاطفی درونی ما توسط روابط ما با چهرههای مهم شکل میگیرد و آنچه را که به عنوان «ابژهی درونی» شناخته میشود، ایجاد میکند. این ابژه درونی بازنمایی تعاملات ما با دیگران، به ویژه مراقبان ما هستند و نقش مهمی در سلامت عاطفی و روانی ما دارند.
نقش پدر در این زمینه متمایز و در عین حال مکمل نقش مادر دیده میشود. پدر واقعی به دلیل مذکر بودن و متفاوت بودن با مادر، صفاتی را معرفی میکند که مختص اوست. این تفاوت فقط در مورد نقشهایی که بازی میکند نیست، بلکه در جوهرهی حضور اوست که کودک میتواند آن را تشخیص دهد و از آن بیاموزد. حضور و مشارکت پدر یک رابطهی واقعی ارائه میدهد که مکمل پیوند مادر و فرزند است و تجربهی رشدی نوزاد را غنی میکند.
اما در عصر حاضر با تحولاتی که در نظریۀ روانکاوی پدید آمد، شاهد مکاتب فکری مختلفی از جمله نظریۀ تحلیل یونگ و روانکاوی لکانی هستیم. هریک از این رویکردها بینش منحصربهفردی دربارۀ نقش پدر در رشد و عملکرد روانی کودک ارائه میدهند. پدر در درک روانشناختی و هنجارهای اجتماعی، کمک بهسزایی به فرزند میکند.
نقش پدر در روانکاوی
نقش پدر در روانکاوی بسیار حیاتی است. پدر بهعنوان نمادی از اقتدار و قانون، در دنیای روانی کودک الگویی شکل میدهد که تمایلات و غرایز ابتدایی خود را بررسی کند و به فردی با ارزشها و معیارهای اخلاقی پایبند تبدیل شود. این نشاندهندهی اهمیت فراوان رابطۀ پدر فرزندی در شکلگیری شخصیت و سلامت روانی فرد است.
بااینحال، دیدگاه کلاسیک که به نظر میرسد نقش پدر را بهعنوان شخصیتی اقتدارگرا میداند، توسط نظریهپردازان روانکاوی مدرن که نقشهای چندوجهی پدر را فراتر از عقدۀ ادیپ به رسمیت میشناسد، به چالش کشیدهشده است. این نقشها شامل محافظ، تسهیلگر، الگو، چالشگر، آغازگر، تحریمکننده و مربی است. این درک وسیعتر، تنوع تجربیات مردان را بهعنوان پدر منعکس میکند و استاندارد فرزندپروریِ «بهاندازهی کافی خوب» را ترویج میدهد، بهویژه درزمینۀ غیبت پدر.
همچنین میتوان بیان کرد رابطۀ پدر فرزندی نهتنها بر رشد روانی و شخصیت فرد تأثیر میگذارد، بلکه بهطور مستقیم بر توانایی او در مواجهه با چالشهای زندگی و برقراری روابط سالم و موفق تأثیرگذار است. این رابطه میتواند بهعنوان یکی از پایههای اساسی برای ساختن آیندهای روشن و موفق برای فرد عمل کند.
شفر و امرسون، با انجام پژوهش اساسی در رابطه با دلبستگی پدر و نوزاد، ادعا کردند که بسیاری از نوزادان در سال دوم زندگی به پدران خود دلبستگی پیدا میکنند. از طریق مطالعات تجربی، صمیمیت و حساسیت پدری هر دو بهطور مثبت با دلبستگی پدر به نوزاد مرتبط شده است.
به بیان دیگر رابطهی پدر-فرزندی از همان ابتدا در کنار رابطۀ مادر-فرزندی ایجاد میشود و وقتی پدر نقش فعالی در مراقبت دارد، نوزاد در اولین ماههای زندگی به آن وابسته میشود. البته که این بستگی به میزان مشارکت والد در مراقبت از فرزند دارد. در واقع پژوهشهای زیادی به گرمی ارتباط والدین و مراقبت و صمیمیت آنها اشاره کردهاند که پیامدهای مثبت بسیاری در دلبستگی فرزند دارد.
در نهایت، مادر بهدلیل نقش زیستی که برای کودک دارد، در زمان نوزادی حول پاسخ به نیازها و آرامش میچرخد. او به عنوان اولین شخص تأمینکننده در نظر گرفته میشود. سپس کودک پدر را بهعنوان نمادی از واقعیت در ذهن خود جای میدهد؛ به این صورت که مفهومِ «ابژهی پدر» از نقش او در دنیای درونی کودک سرچشمه میگیرد. بر خلاف ابژهی مادر که غالباً ناشی از یک حالت ادغام شده با نوزاد دیده میشود، اعتقاد بر این است که ابژهی پدر از دنیای بیرون وارد آگاهی نوزاد میشود. سپس چرخۀ اولیهای در تعامل با دیگران شکل میگیرد که شکلدهندۀ شخصیت فرد در زندگی اجتماعی و روابط است. او به عنوان نمایندۀ قدرت و احترام در زندگی فرد، نقش کلیدی در توسعۀ هویت دارد.
فانتزی پدر
در روانکاوی، مفهوم «فانتزی پدر» طیف وسیعی از تفسیرها و پیامدهای مربوط به شخصیت پدر در روان فرد را در برمیگیرد. ژاک لکان ایدۀ «پدر خیالی» را معرفی کرد که ترکیبی از تمام ساختارهای خیالی است که سوژه در فانتزی پیرامون پیکرهی پدر میسازد. مفهوم «پدر خیالی» با پدر واقعی در دنیای واقعی ارتباط اندکی دارد. پدر خیالی را میتوان به عنوان پدر ایدهآل یا برعکس، به عنوان «پدری که بچه را لعنت کرده» تعبیر کرد.
این مفهوم بخشی از تمایز گستردهتر لکان بین پدر نمادین، خیالی و واقعی است. در واقعیت زندگی کودک، این موارد توسط عوامل مختلفی تجسم مییابد. از منظر لکان، مصداق پدرِ واقعی تنها توسط پدرِ زیستی یا حتی مردی که با مادر زندگی می کند، مجسم نمیشود. پدرِ واقعی نیاز مادر را رفع میکند و هدف نیاز او است و با هر چیزی که اختگی نمادین کودک را بازنمایی میکند، یعنی هم کنارهگیری و هم تحقق بخشیدن به خواستهی کودک، مجسم میشود.
با درک گستردهتر، پدر واقعی هر چیزی است که از یک سو، چه در واقعیت و چه با استفاده از واقعیت خود، کودک را به سمت دست کشیدن از فالوس مادری سوق دهد و مادر را وادار کند که از تلاش برای ساختن آن دست بردارد. از سوی دیگر، کودک وارد فالوس او میشود. این اختگی نمادین، راهی را که پسر و دختر طی میکنند تعیین میکند.
همچنین پدر خیالی محصول تخیل کودک است و در بازنماییهای فرهنگی مختلف پدر بهطور وحشتناکی ظالمانه یا فوقالعاده خوب، وسوسهانگیز یا ستایشانگیز، وحشتناک یا جذاب حمایت میشود. ناگزیر، کودک پدر واقعی را وادار میکند که نقاب و لباس مبدل یکی از این پدران خیالی را به تن کند. اگرچه پدر خیالی میتواند از جهاتی منشأ رنج روان رنجور یا مازوخیست باشد اما کاملاً بدون تأثیرات مفید نیست، زیرا اهمیت پدر نمادین را روشن میسازد و بنابراین از پدر در برابر تأثیرات ویرانگرِ قدرت مطلق محافظت میکند.
به بیان دیگر پدر نمادین بیانگر قوانین و ممنوعیتهایی است که جامعه و هویت فردی را ساختار میدهند؛ درحالیکه پدر خیالی محصول خیالات و خواستههای فرد است. پدر واقعی در عین حال که در واقعیت وجود دارد، بر اساس ادراکات و تجارب فرد نیز شکل میگیرد.
اهمیت پدر در نظریۀ روانکاوی فراتر از عقدۀ ادیپ است که بهطور سنتی بر رقابت میان فرزند و پدر برای عشق مادر تمرکز میکند. لکان بر نقش پدر بهعنوان دال سومی تأکید کرد که میانجیِ رابطۀ دوگانه و خیالی میان مادر و کودک است. او کودک را از روانپریشی نجات داد و امکان ورود به هستی اجتماعی را فراهم کرد. فقدان پدر عامل مهمی در علتشناسی ساختارهای آسیبشناختی روانی محسوب میشود.
علاوه بر این، مفهوم «نامِ پدر» در نظریۀ لکان، مرکزی است. او به کارکرد نمادین پدر اشاره میکند که مرزهای نظم نمادین را تعیین کرده و کودک را با قوانین و ممنوعیتهای جامعه آشنا میکند. عدم ادغام «نام پدر» میتواند به آسیبهای روانی مختلفی منجر شود که نشان دهندۀ اهمیت نقش پدر در برقراری رابطۀ کودک با هنجارها و انتظارات اجتماعی است.
اما پژوهشهای انجام شده توسط آنا، دختر فروید، نشان میدهد کودکانی که در جنگ، پدر یا هر دو والد را ازدستدادهاند، بازهم میتوانند الگوی رفتاری مناسب و اجتماعپسند از خودشان نشان دهند. بنابراین او به فانتزی والدین اشاره کرد که در ذهن کودک تصویر میشود.
همینطور در کودکانی که حادثهای برای والدینشان رخ نداده است، این فانتزیها میتوانند به فرد کمک کنند نیازها و توقعات خود دربارۀ والدین را بهتر درک کنند و به مسیر رشدی خود ادامه بدهند. حتی به نظر میرسد این فرایند میتواند به فرد کمک کند تا هویت و شناخت خودش را کسب کند.
بهطورخلاصه، فانتزی پدر در روانکاوی مفهومی چندوجهی است که جنبههای خیالی، نمادین و واقعی شخصیت پدر را در برمیگیرد و نقش مهمی در رشد روانی فرد، شکلگیری هویت و درک هنجارها و انتظارات اجتماعی دارد.
پدر و هویتیابی
پس تا اینجا تصویری مناسب از دیدگاه روانکاوی به نقش پدر در رشد کودک بهدست آوردیم که حضور و حتی فانتزی پدر نقش اساسی در روابط اجتماعی و احساس هویت در کودک دارد.
اما از نگاه کودک، هستۀ اصلی احساسات دربارۀ پدر این است که آیا من با پدرم ارتباط نزدیکی دارم؟
هرچه کودک جواب منسجمتری برای نزدیک بودن خودش به پدر داشته باشد، احساس اعتماد، پذیرفتهشدن و مطلوب بودن، استقبال از تجارب جدید و در نهایت احساس شناخت و شناختهشدن توسط دیگری در او شکل میگیرد. چراکه تشخیص اینکه در کنار پدر جایگاهی دارد، برای او مهم است.
بهبیاندیگر، رابطۀ پدر-فرزندی تأثیرات بلندمدتی بر روان و شخصیت فرد دارد. اگر این رابطه، سالم و حمایتی باشد، میتواند به رشد عزتنفس، اعتمادبه نفس و توانایی برقراری روابط سالم کمک کند. از سوی دیگر، رابطهی ناسالم با پدر ممکن است به مشکلات روانی مانند اضطراب، افسردگی و ناتوانی در برقراری روابط سالم منجر شود.
بسیاری از مشکلات روانی افراد در بزرگسالی ناشی از تعارضات حلنشده در دورۀ کودکی، به ویژه در مرحله ادیپی، است. این مشکلات میتوانند به شکلهای مختلفی از جمله ترسهای غیرمنطقی، مشکلات جنسی یا احساس گناه بیمورد بروز کنند.
همینطور پالکوویتز بیان میکند پدر و فرزند دارای ظرفیتهای رشدی متفاوتی برای بازنمایی، درک و تنظیم روابط هستند. بالبی اذعان دارد روابط والدین و کودک پایه و اساس روابط اجتماعی و احساس کودکان است. این تعاملات نوزادان با والدین و دیگران به آنها کمک میکند تا درباره خود، دیگران و نحوهی برقراری ارتباط بیاموزند.
بالبی چنین بازنماییهایی را بهعنوان مدلهای کاری درونی، چارچوبهای شناختی شامل بازنماییهای ذهنی برای درک خود، جهان و روابط با دیگران تعیین کرد.
گروسمن، گروسمن و فرمر-بومبیک دریافتند که پدر در درجهی اول حمایت حساسی را در طول بازی اکتشافی با کودکان نوپا ارائه میکند و یک بار دیگر کیفیت فرزندپروری را بدون در نظر گرفتن صریح نقش درگیری والدین برجسته میکنند. آنها بهوضوح مرکزیت کیفیت رابطه را بهعنوان تعیینکنندهی اصلی دلبستگی والد-کودک و اساس رابطه در طول عمر میدانند.
نتیجهگیری
در نهایت باید گفت والد از طریق تعاملات و رفتارهای مختلف، نقش بسیار مهمی در پرورش هویت تمایزیافتهی فرزند خود دارد.
برای مثال الگوگیری از پدر برای داشتن رفتار مناسب با دیگران، شامل صداقت و احترام در تعاملات، مؤثر است. همچنین دیدیم که تعامل و حضور پدر در کنار کودک باعث آموزش ارزشها و باورها میشود و به رشد هویت او کمک میکند.
منابع
منبع 1 / منبع 2 / منبع 3 / منبع 4 / منبع 5/منبع 6/منبع 7/منبع 8/منبع 9/منبع 10/منبع 11/منبع 12/منبع 13/منبع 14/منبع 15/منبع 16/منبع 17/منبع 18/منبع 19/منبع 20/منبع 21
[1] pre-oedipal
[2] object relations
تجربه ای متفاوت
چرا مرکز تجربه زندگی؟
چرا پیشنهاد میکنی مرکز تجربه زندگی را برای خدمات سلامت روان انتخاب کنید
آشنایی با
فرهنگ ایرانیان و ادبیات جامعه ایرانی
زبان، فرهنگ و ادبیات مشترک در فرآیند رواندرمانی
اهمیت زیادی دارد ما درمانگرانی با فرهنگ و زبان
مشترک به شما اختصاص خواهیم داد
انتخاب درمانگر مناسب شما با کمک
متخصصین ارجاع
انتخاب درمانگر مناسب امر مهم و حساسی است ما با بهره گیری از متخصصین خود
در امر ارجاع کمک میکنیم این امر مهم هرچه بهتر انجام شود
استفاده از پلتفرمهای
امن برای برگزاری جلسات آنلاین
با توجه به حساسیت خدماتی که ارائه میکنیم، حریم خصوصی شما را در الویت قرار میدهیم
تجربه موفق
مشاوره با ایرانیان سراسر جهان
سالهاست که در کنار ایرانیان در سراسر دنیاییم تا خدماتی با کیفیت به شما ارائه کنیم هر کجا که باشید
امکان پرداخت با تمامی ارزهای رایج سراسر دنیا
با هر ارزی از هرکجای جهان امکان پرداخت مناسب شما را فراهم میکنم
همین حالا شروع کنید